Monitor.co.me

EVROPA I NACIONALIZAM: Oživljavanje starih demona

E-mail Ispis PDF
makronObilježavanje 100 godina od završetka Prvog svjetskog rata, koji je odnio više od 10 miliona života uz 20 miliona ranjenih, uništio dotadašnji međunarodni poredak sahranivši četiri carstva i otvorio put rastu fašizma i novom globalnom sukobu u Drugom svjetskom ratu, protekao je prošle subote u Parizu uz sumorno nebo i hladnu jesenju kišu. Depresivno vrijeme u Francuskoj, zemlji glavnih borbi između 1914. i 1918. godine još više je pojačalo poređenja s današnjim međunarodnim (ne)prilikama.

Domaćin, francuski predsjednik Emanuel Makron upozorio je na opasnosti rastućeg nacionalizma kada se obratio američkom predsjedniku Donaldu Trampu, ruskom Vladimiru Putinu i ostalim državnicima svijeta. Tu su bili lideri vodećih zemalja koji se danas spore oko gotovo svega - uređenja globalnih odnosa, podrške različitim stranama u nizu sukoba, pa i oko direktnog učešća u ratovima u Siriji i Ukrajini, do trgovinskih odnosa i klimatskih promjena.

,,Stari demoni" oživljavaju i prijete krhkom miru, poručio je Makron u očigledno političkom govoru. Centristički i proevropski Makron upozorio je da iz Prvog svjetskog rata treba izvući pouke: ,,Patriotizam je suprotan nacionalizmu i egoizmu". Onaj ko danas kaže, „prvo moja zemlja", uništava veličinu sopstvene nacije, rekao je francuski predsjednik vjerovatno aludirajući na Donalda Trampa.

Francuski predsjednik je označio EU i UN kao znake nade. Eksplicitno je naglasio saradnju sa bivšim ratnim neprijateljem, Njemačkom i pozvao okupljene šefove država i vlada da „otkriju bratstvo". Istinski patriotizam je ljubav prema miru. „ Nacionalizam je izdaja patritizma".

Analitičare turbulentni period poslije Velikog rata, s boljševičkom revolucijom, velikom ekonomskom krizom, rađanjem fašizma i nacizma te izbijanjem Drugog svjetskog rata, podsjeća na sadašnja problematična vremena, snagu nacionalizma, privlačnost autoritarizma, rizike ekonomske rascjepkanosti i krhkost multilateralizma. Po nekima, 1918. i njene turbulentne posljedice bolje nego 1945. objašnjavaju naše trenutne probleme, ma kako pojednostavljena poređenja opasna bila.

,,Drugi svjetski rat je završen, ali Prvi još traje", navodi bugarski analiticar Ivan Krastev izjavu jednog turskog zvaničnika. Ovaj je mislio na haotičnu situaciju na Bliskom istoku, što je posljedica i odluka na kraju Prvog svjetskog rata.

U tom smislu je veoma bitno uočiti istorijsku ,,sjenku imperija", odnosno, kako ističe Jorn Leonhard, profesor istorije na Univerzitetu u Frajburgu, strah od imperijalizma nakon pada imperija. Na primjer Rusija, zatim sukobi od baltičkih zemalja do jugoistočne Evrope, preko Bliskog do Dalekog istoka.

,,To su sve teritorije koje su nekada uglavnom bile pod vlašću ruske, austrougarske i turske imperije. Raspad ovih imperija jedno je od nasljeđa Prvog svjetskog rata. Može se osnovano tvrditi da poslije Prvog svjetskog rata u mnogo čemu nije ustanovljena stabilna državna struktura koja bi popunila prazninu poslije raspada tri carstva. Veoma je važno to imati na umu da bi se razumjele neke od aktuelnih kriza", ukazuje Leonhard.

To se odnosi na Ukrajinu i Krim, zatim poimanje koncepta nacionalne države u jugoistočnoj Evropi, problem položaja Kurda u Turskoj, Palestinaca, situacije u Iraku, Siriji...

Uoči Prvog svjetskog rata situaciju je dodatno iskomplikovala pojava sila u usponu poput SAD, Japana i Njemacke i, istovremeno, imperije na zalasku, poput turske, austrougarske i ruske. "Ako se posmatra današnja pozicija SAD, Kine i Rusije, važnu ulogu igra strah od opadanja sopstvene moci i, istovremeno, jačanja drugih. Tome treba dodati i bojazan od "zaokruživanja", zaključuje Leonhard.

Tokom Prvog svjetskog rata sazrela je doktrina nacionalnog samoopredjeljenja -- da svaki posebni narod treba da ima svoju državu. Američki predsjednik Vodro Vilson bio je njen prorok, uvjeren da će unaprijediti demokratiju i mir.

Kritičari tvrde da se posljedice Vilsonovog idealizma i dalje osjećaju. Od Balkana do Kurdistana, od Ukrajine do Sirije, princip nacije i dalje ostaje prepreka političkom pluralizmu i regionalnoj stabilnosti.

Mađarska je ostala bez dvije trećine svoje teritorije 1919, a tri miliona njenih sunarodnika našlo se u drugim državama. Stoga aktuelni premijer Viktor Orban uspjeh svoje populističke politike zasniva i na pokušaju da ispravi ovu "istorijsku nepravdu".

Drugi s više razumijevanja navode da se za koncepte samoopredjeljenja i zaštite manjina snažno od 1919. zalagala i Liga naroda, prethodnica UN, čiji član nisu bile Sjedinjene Američke Države.

Pri tom je Vilson pojam „samoopredjeljenje" shvatao na dva različita načina – kao nacionalno samoopredeljenje i kao demokratsku vladavinu. To znači da postoji poveznica između ideala nacionalne države i funkcionalne demokratije.

Period poslije Prvog svjetskog rata bile su godine političkog prevrata, tokom kojih su populističke strasti izbacile autoritarne lidere na vlast. Poznate su istorije nacizna i fašizma u Njemačkoj i Italiji, ali je fenomen čvrstorukaša bio prisutan širom Evrope, jer su polarizovani birači odbacili liberalne, centrističke partije i skrenuli prema radikalnoj ljevici ili autoritarnoj desnici. Taj period evropske istorije i zove se - ,,Diktatorska Evropa".

Slična dinamika je na djelu i danas. Najnoviji izvještaj američkog strateškog instituta Fridom Haus bilježi 12 uzastopnih godina demokratskog nazadovanja. Od Turske do Poljske, od Mađarske do Brazila, od Filipina do SAD, demokratska recesija je stvarnost.

Privlačnost autoritarizma između dva svjetska rata bila je pojačana skepticizmom prema globalnoj ekonomiji. Najveće svjetske ekonomije izazvale su globalni pad usvajajući monetarne, protekcionističke i diskriminatorske politike prema susjedima što je rascjepkalo svjetsku ekonomiju u samodovoljne blokove.

Čovječanstvo je sada daleko od tridesetih i Velike krize. No, frontalni napad predsjednika Trampa na Svjetsku trgovinsku organizaciju, njegova opravdanja o naizgled ugroženoj nacionalnoj bezbjednost zbog uvođenja tarifa na čelik i aluminijum, i njegov otvoreni rat s Kinom šalju zlokobne signale.

Mediji pišu o ,,odvratnom" ponašanju Donalda Trampa na komemoraciji u Parizu, zato što nije smatrao potrebnim da oda počast americkim palim borcima i nije učestvovao na mirovnoj konferenciji. On ne vjeruje u pouke iz prošlosti ni u multilateralizam.

Tokom Prvog svjetskog rata, Vilson je predložio novu poslijeratnu mirovnu strukturu, Sporazum o Ligi naroda. Prema ovom sistemu kolektivne bezbjednosti, SAD je trebalo da čestvuju u postojanim multilateralnim mehanizmima za sprječavanje i kažnjavanje agresivnog rata. Senat Kongresa SAD je na kraju odbacio Sporazum, držeći se izolacionizma, čak i dok se razorni Drugi svjetski rat približavao.

Tramp je uskrsnuo 'Prvo Amerika', slogan međuratnih izolacionista, dok napada globaliste za navodno potčinjavanje američkog suvereniteta međunarodnim obavezama.

Tramp je tokom razgovora s Makronom u subotu ujutro u Parizu pozvao države NATO-a da izdvoje više za troškove odbrane. Američke elektronske novine Politiko pišu, da je "gavna tačka sporenja Trampova odluka da ponovo uvede sankcije Iranu... Francuzi žele da nastave poslovanje s Iranom i smeta im pritisak Amerike". Svijet je obišla i Makronova izjava da Evropa treba da ima svoju vojsku.

Trampovo povlačenje iz međunarodnih ugovora (o klimi, transpacifičkoj zoni slobodne trgovine, nuklearnom programu Irana...) i organizacije (UNESCO) pojačava krizu savremenog multilateralizma. Istina, mnogo prije nego što je Tramp stigao na scenu, globalne institucije naslijeđene iz 1940-ih (UN, Medunarodni monetarni fond i Svjetska banka) mučile su se da se prilagode novim dilemama i rastućim silama. Paraliza UN može se uporediti sa stanjem u kome se našlo Društvo naroda, iz koga se Hitler povukao, a SAD nisu ušle.

Ponegdje na zapadu vrtoglavi uspon Kine doživljava se kao Njemačke uoči dva svjetska rata. Uopšte, postavlja se pitanje dok se SAD povlače s globalne scene, da li su ostale države spremne da preuzmu teret.

Komentator njemačke kuće Dojče vele ocjenjuje kako je 100 godina poslije završetka Prvog svjetskog rata, Evropa prepuna strahova. Demokratije Evrope djeluju dezorijentisano i iznenada su se našle na nesigrunom i neizvjesnom putu. U zemljama kao što su Poljska, Italija ili Mađarska, populisti koriste uznemirenost građana da alatima iz prošlosti unište zajedničku budućnost Evrope.

Duhovi s kraja 19. i početka 20. vijeka ponovo su među nama. Manjine su ponovo krive za svako zlo u društvu. U Italiji Mateo Salvini demonizuje migrante i manjine i širi mržnju. U Poljskoj, Jaroslav Kačinjski truje odnose s evropskim susjedima i stvara autokratski nacionalizam. Viktor Orban koristi sva sredstva iz priručnika fašizma, od ksenofobije do antisemitizma, kako bi učvrstio korumpiranu diktaturu. Marine Lepen hoće da potisne Francusku u nacionalnu izolaciju, a političari u Velikoj Britaniji, kao Boris Džonson, koriste Bregzit kako bi iz mrtvih digli Britansko carstvo.


Vučić-Tači

Sjenku na skup u Parizu bacio je skandal zbog rasporeda sjedenja državnika, pitanje koje su postavile neke zemlje, među njima i Srbija. U Srbiji je negodovanje izazvalo to što je predsjednik države Aleksandar Vučić sjedio nasuprot glavnoj tribini, na kojoj je predsjednik Kosova Hašim Tači bio na istaknutom mjestu – odmah iza Makrona, Trampa, Putina i Merkelove.

Na društvenim mrežama bilo je puno kritika na račun Vučićevog puta u Pariz zato što je na glavnoj pariskoj crkvi Notr Dam istaknuta zastava Kosova među državama učesnicama Prvog svjetskog rata. Ta kritika je pojačana poslije nezadovoljstva zbog mjesta koje je na ceremoniji dodijeljeno Tačiju.

Vučić je rekao da raspored po kojem su stajali državnici u centralnoj loži nije ni blizu odnosu njihovih snaga. Nacionalne duhove u Srbiji je posebno uznemirila fotografija na kojoj razgovraju ruski predsjednik Putin i kosovski Hašim Tači.


Milan BOŠKOVIĆ

 

pozovi-sprijeci

CEROVO_Monitor_baner_310x60

 

Monitor u novom broju donosi

Monitor broj 1469 / 14.decembar 2018.     AD AVALE DO BJELASICE - KAKO VLAST POMA...

 

Monitor broj 1468

Monitor broj 1468 / 07.decembar 2018.     ZAROBLJAVANJE NEBOJŠE MEDOJEVIĆAStavlj...

 

Monitor broj 1467

Monitor broj 1467 / 30.novembar 2018.   PODGORIČKA SKUPŠTINA: 1918 – 2018:Prosl...