Prva Parada ponosa održana je sredinom nedjelje u Budvi. Oko 120 učesnika Parade u metropoli crnogorskog turizma dočekani su kamenjem, flašama, pepeljarama, stolicama, bakljama… Njih je napadalo oko 500 ljudi. Bilans nekoliko povrijeđenih i preko 20 uhapšenih.
,,Prajd je uspio”, izjavio je Zdravko Cimbaljević, direktor organizatora LGBT Foruma Progres. Ipak, Cimbaljević je priznao da nije očekivao toliko negativnu reakciju građana, ali i primijetio: ,,Ovo je prava slika Crne Gore”.
,,Da nije bilo policije, mi bi danas bili linčovani”, kazao je jedan od organizatora Aleksandar Saša Zeković. SeaSide Pride je obezbjeđivalo više od 400 policajaca i specijalaca.
I pored upornih nagovaranja od strane organizatora da prisustvuje Paradi, pozivu se nije odazvao onaj kome je primarni posao da štiti manjinska prava – ministar Suad Numanović.
,,Najbitnije je da parada protekne u miru i bezbjednosti. Za mene je manje bitno da li će ministar da prisustvuje iako ministar daje punu podršku organizovanju Parade ponosa”, rekao je sa distance ministar za ljudska i manjinska prava.
Numanović je poslao pomoćnike Sabahudina Delića i Blanku Radošević-Marović, koji su tokom Parade lakše povrijeđeni. Mediji javljaju da je ,,ombudsmana Šućka Bakovića pogodila jedna žena šišarkom u rame, a njegovu zamjenicu Marijanu Laković kamenicom”.
Dešavanja u Budvi imala su odjeka i u parlamentu, gdje je tokom zbivanja u Budvi tekao premijerski sat. Premijer Milo Đukanović je odgovarajući na pitanje lidera SNP-a Srđana Milića zašto sa svojim ministrima nije pošao u Budvu da brani prava seksualnih manjina, rekao: ,,Ja sam za to da riječima i djelima zaštitimo prava LGBT osoba”.
Primjetno je da Paradi nije prisustvovao nijedan visoki državni funkcioner. Ni opozicija se nije pretrgla. Osim pomoćnika i savjetnika koji se usko bave ovim pitanjima, te NVO aktivista, izostala je i podrška javnih ličnosti.
Istovremeno pokazalo se da dio ,,građanstva” nije puno odmakao od ’90-ih, pa ih nije potrebno posebno animirati kada ranjivoj manjini treba razbiti glavu. Iako pojedini mediji za nasilje optužuju navijačke grupe, primjetno je bilo da su se brojni ,,normalni” gosti budvanskih lokala pridružili hajci.
Najznakovitija je tvrdnja da su učesnici Parade nošenjem crnogorske zastave isprovocirali okupljene patriote koji su ih gađali s čim su stigli.
„Voljela bih da su naši građani ovako govorljivi kada je u pitanju organizovani kriminal, korupcija, divlja gradnja”, kazala je jedna od učesnica Parade profesorica Božena Jelušić. Poznato je iz teorije a mi smo provjerili na vlastitim leđima: ko progoni ranjive, služi tiraninu.
Prema nezvaničnim informacijama održavanju Parade u Budvi protivio se potpredsjednik DPS-a Svetozar Marović. On, kako su prenijele Vijesti, smatra da sada nije pravi trenutak za to zbog turističke sezone, i da nije dobro da turisti odu sa slikom policijskih kordona iz Budve. Marović je napominjao da poznate turističke destinacije nijesu imale Paradu ponosa.
I prije Parade bilo je jasno da se ona organizuje na brzu ruku. Ranije je LGBT Forum Progres zakazivao, pa zbog bezbjednosti otkazivao prajd u Podgorici. Onda je novoformirana LGBTIQ asocijacija Kvir Montenegro, početkom jula, iznenada za prvu povorku ponosa odredila 27. oktobar u Podgorici.
To je dvije organizacije koje štite prava seksualnih manjina dovelo u sukob. Cimbaljevićeva NVO, koja ističe da je prva počela sa promocijom prava seksualnih manjina, nakon najave Kvira saopštila je da je još rano za paradu ponosa u Crnoj Gori. U borbi za prvenstvo, koju neki tumače i kao trku za inostrane grantove, Progres je najavio paradu na primorju. Nakon najave parade u Budvi, predstavnici Kvira su izjavili da ih raduje što su pozitivno uticali na kolege iz Progresa koji su od oštrog suprostavljanja organizovanju Povorke relativno brzo promijenili stav.
Asocijaciju Kvir Montenegro predstavlja Danijel Kalezić i ona je bliska NVO Juventas, na čelu sa Ivanom Vujović, koja se takođe bavi zaštitom prava homoseksualaca i lezbejki. LBGT Forum Progres predstavljaju Cimbaljević i Zeković, i imaju podršku premijerovog savjetnika za ljudska prava Jovana Kojičića.
Samo tri dana prije održavanja, objelodanjeno je mjesto i vrijeme parade. Odmah su krenule opstrukcije od odbijanja prevoznika da prevezu učesnike u Budvu, do jednodnevnog pisanja peticije građana Budve da se zabrani održavanje. O zabrani se raspravljalo i u SO Budve. Dan prije održavanja parade Budva je oblijepljena čituljama sa imenom direktora LGBT Foruma Progres. Cimbaljević je prva osoba u Crnoj Gori koja se prije tri godine javno deklarisala kao homoseksualac: ,,Odbacila me je i porodica, iako sam iskren i uvjeren da činim pravu stvar. Nijesam bio protiv bilo koga, a svi su bili protiv mene. Ranije je bilo više onih koji su me pljuvali, psovali i tukli, nažalost i danas ih je dosta”, kazao je on.
,,Biće to dokaz sazrijevanja društva na evropskom putu”, kazao je najavljujući Paradu ministar Numanović. Govorio je ministar i o Strategiji unapređenja kvaliteta života LGBT osoba za period 2013-2018, o Akcionom planu za tekuću godinu. Pokazalo se da agende i strategije, bez policije ne vrijede ništa. Ipak je Numanović iskorak u odnosu na prethodnog ministra ljudskih i manjinskih prava Ferhata Dinošu koji je iako zadužen da štiti prava i LGBT populacije ostao upamćen po izjavi da ,,ne bi bio srećan ako u Crnoj Gori ima homoseksualaca”.
S druge strane NVO aktivisti su zadovoljni jer su od nevidljive manjine koju su šikanirali i tukli čak i pripadnici policije, uspjeli da sa policijom i Vladom uspostave saradnju. ,,Svaki napad i udarac neću tretirati porazom već ohrabrenošću da se moram boriti jače i istrajnije”, napisao je na svom Fejsbuk profilu, nakon Parade, Cimbaljević.
Vlada i policija su dobile čestitke za obezbjeđenje parade od britanske, holandske i američke ambasade i brojnih međunarodnih organizacija. A domaćoj sceni su, nakon nacionalnih, dali još jednu temu za nadgornjavanje, podjele i sukobe. Samo da se skrenu misli sa sumornih tema kao što je KAP, rebalans, struja…
Bitno je ne suprostavljati međusobno žrtve i ranjive grupe. Pripadnici LGBT imaju prva da to budu, da iskažu to što jesu, na način na koji misle da je najbolji. Mi ostali dužni smo da to poštujemo, a država da ta prava štiti.
Ovakvi događaji imaju visok manipulativni kapacitet, a ova vlast je majstor da ga iskoristi. Da se pokaže kao zaštitnik manjine, kad je to ništa ne košta. Nikako ne smijemo zaboraviti – iste one jake policijske snage koje su štitile učesnice i učesnike Parade od nasilnika, krenuće i na mirne demonstrante protiv režima. Samo ako im bude naređeno.
Ponos i sram
Budva, u srijedu, na dan prvog gej prajda u Crnoj Gori, oko podne. Grupe policajaca na magistrali zaustavljaju saobraćaj i pretresaju ljude, a u manjim grupama razni rodovi policije stoje uz ulicu koja vodi do centra.
Niz šetalište koje ide prema Gradskoj kafani i zidinama Starog grada, kordon policije u nindža uniforma i sa plastičnim štitovima stoji nasred ulice. Sa strane je ,,publika” nagmilana ispred kafića i pored puta, grlata i agresivna.
Nasilje je u vazduhu. Masa okupljenih izgleda kao da su zahvaćeni groznicom ,,akcije” koju očekuju. Neki pokušavaju da debatuju sa policajcima koji ih uglavnom ignorišu. Jedan pita ,,Što hapsite ovu djecu”, misleći na pripadnike grupica momaka, uglavnom jako mladih, usijanih pogeda koji idu okolo, došaptavaju se i pokušavaju da provociraju policajce. Momak koji stoji blizu opisuje ih nekome preko mobilnoga: ,,Popili su po dva tri Redbull-a, mnogi nešto i ušmrknuli i nasrtaće do sjutra”.
Odjedanput počinje stampedo protivnika Parade pred kordonom policije. Vlada opšta panika, niko ne zna što će sljedeće da se desi i svi počinju da trče. Policajci uspijevaju da održe ,,liniju” sa stranu ulice i da spriječe totalni haos koji bi rezultirao pridruživanjem ,,posmatrača” grupama momaka koje traže kavgu sa učesnicima prajda.
Po horskim uzvicima ,,Ubij, ubij pedera” saznajemo da je parada krenula od zidina, pa pored marine i stare autobuske, natrag do zidina. Teško joj se bilo pridružiti jer policija, koja ništa nije prepuštala slučaju, nije dozvoljavala prolaz. Na kraju smo prošli kao novinari zahvaljujući mome fotoaparatu koji je izgredao dovoljno profesionalno. Izmiješali smo se sa stotinak ljudi koji su nosili dugine zastave, koje su i simbol mira i gej pokreta za ravnopravnost, sa zvaničnicima u odijelima, ljudima iz stranih organizacija i ambasada, aktivistima iz NVO-a i ljudima koju su došli da budu tu i pokažu solidarnost. Polako smo se kretali pored mora, dok smo sa usidrenih barki zasipani vodom i psovkama uz sve vrste opise onoga sto ,,pederi” rade jedni drugima. Količina agresije je bila šokantna, kao i broj i uzrast ljudi koji su je ispoljavali.
Sa druge strane je povorku oivičavao bedem tijela policajaca odvajajući je od mase koja po verbalnoj agresivnoti i gadostima koje je upućivala učesnicima prajda nije zaostajala za ljudima sa barki. Nekoliko žena je vikalo kako pederi kvare djecu, kako su bolesni, perverzni…
,,Pusti me da prođem”, rekla je žena policajcu koji joj je odgovorio da ne može. ,,Kaži mu da si lezbejka pa će te pustit”, stigao je komentar iz mase.
Na uvrede i psovke učesnici prajda su ,,uzvraćali dižući svoje transparente na kojima je pisalo Love is love, Jednakost za sve…
Protivnici Parade se nijesu zadržali na verbalnom nasilju. Kada je povorka prolazila pored stare autobuske zasuti smo kišom kamenja. Pratila ih je kiša otrovnih komentara iz bašte i sa krova obližnje građevine. Policajci koji su obezbjeđivali kraj Parade su iz petnih žila pokušavali da nas pomjere naprijed dok su ljudi pokušavali da izbjegnu kišu projektila. Žena pored nas je pogođena kamenom u prst koji je vjerovatno bio slomljen, jer je na naše oči mijenjao i veličinu i boju. Ja sam dobila kamen u leđa, a pogođeni su i mnogi drugi.
Učesnici u prajdu su nastavili dalje uspravni i ponosni. Prava se, na žalost, ne dobijaju na tacni nego se za njih mora boriti.
Što se Crne Gore tiče za nju reakcija na prajd treba da bude poziv na buđenje. Nekoliko upućenih ljudi koji su nam rekli da nijesu imali iluzija o razmjerama homofobije u Crnoj Gori, su nam takođe rekli da su bili šokirani količinom nasilja i mržnje koja je u srijedu vladala Budvom.
Ranija iskustva
Prvi javno deklarisani homoseksualac u tadašnjoj Srbiji i Crnoj Gori Atila Kovač je 2005. u Podgorici pokušavajući da uđe u zgradu TV Crne Gore na zakazano gostovanje, jedva izvukao živu glavu. Desetine Varvara su ga zasule kamenicama i psovkama, a spasle su ga jake policijske snage. U gužvi koja je trajala gotovo 40 minuta povrijeđena su dva policajca. Kovač je tada javno pozvao na organizovanje Parade ponosa u Crnoj Gori.
Podgorička Parada ponosa zakazana za 31. maj 2011. otkazana je zbog otvorenih prijetnji nasiljem.
Predrag NIKOLIĆ – Radmila STOJANOVIĆ
DRUŠTVO3 sedmice
DRUŠTVO4 sedmice
FOKUS3 sedmice
INTERVJU3 sedmice
Izdvojeno4 sedmice
DRUŠTVO3 sedmice
Izdvojeno3 sedmice
Izdvojeno3 sedmice