Poljoprivredno zemljište u Crnoj Gori ne nestaje uz sirene i vanredne odluke. Nego uz dozvole, planove i pečate. Tiho, administrativno i nepovratno

Postoje resursi na kojima država može planirati, graditi i obnavljati. I postoji jedan koji praktično ne može. To je  poljoprivredno zemljište koje je ograničeno i nenadoknadivo. Uprkos tome, u Crnoj Gori danas je to najlakše potrošni resurs. Ono ne nestaje uz sirene i vanredne odluke. Nego uz dozvole, planove i pečate. Tiho, administrativno i nepovratno.

U javnom govoru o razvoju Crne Gore dominiraju uglavnom isti pojmovi: putevi, investicije, gradnja stambenih i hotelskih objekata „veliki projekti“. O tome što se tim razvojem sistematski gubi ne govori se uopšte, ili vrlo malo. A gubi se resurs bez kojeg nema ni poljoprivrede, ni sela, ni prehrambene sigurnosti, ni dugoročne stabilnosti države.

Evropska unija je taj problem davno prepoznala i postavila jasan politički cilj: do 2050. godine neto zauzimanje zemljišta urbanizacijom mora biti svedeno na nulu. Crna Gora, međutim, još nema ni osnovni alat za suočavanje s tim izazovom – savremen zakon o poljoprivrednom zemljištu. Imamo zakon, vjerovali ili ne, još iz bivše Jugoslavije! Dok zakon kasni, praksa ne čeka.

Najveći dio poljoprivrednog zemljišta ne gubi se kroz velike i spektakularne urbanističke zahvate, već kroz ono što se u administraciji često doživljava kao „manje intervencije“.  U okolini Podgorice i drugih većih gradova, plodne njive se sve češće zauzimaju pored kuća za stanovanje takozvanim privremenim objektima – magacinima, skladištima, halama – uz minimalne prepreke i gotovo simbolične naknade za prenamjenu. Što naši sugrađani mogu vidjeti svakog dana kroz prozor auta, na putu prema Marezi, Danilovgradu, Zeti, Tuzima …

Privremenost je ovđe nažalost ključna riječ. Na papiru, objekat je privremen. U stvarnosti, on postaje trajna činjenica . Objekat u prostoru. Ta činjenica se zatim „uskladi“ planom, legalizuje, dogradi i, na kraju, pretvori u novu urbanizovanu zonu. Tako privremeni objekat postaje prvi korak ka trajnom gubitku najkvalitetnijeg poljoprivrednog zemljišta.

Ovaj obrazac nije slučajan. On je rezultat dugogodišnjeg odsustva jasnih pravila i slabog institucionalnog otpora prema snažnim interesima građevinskog sektora, koji je u proteklim decenijama bujao upravo na račun zapuštenih i nedovoljno zaštićenih njiva. Nekontrolisana urbanizacija poljoprivrednog zemljišta djelovala je poput karcinoma: širi se tiho, zahvata najvitalnije djelove prostora i dugoročno uništava njegovu osnovnu funkciju.

U uređenim evropskim državama upravo se na ovom mjestu postavlja jasna brana. Promjena namjene ima strogu proceduru, visoku cijenu i obavezno obrazloženje javnog interesa. Poljoprivredno zemljište se tretira kao dobro od posebnog interesa, a ne kao rezerva za improvizaciju. Poenta nije u kopiranju tuđih zakona, već u prihvatanju principa: ako društvo trajno gubi resurs, taj gubitak mora biti vidljiv, skup i izuzetak – a ne pravilo.

Drugi veliki i često zanemareni mehanizam propadanja poljoprivrede je usitnjavanje zemljišta. U Crnoj Gori se poljoprivredno zemljište nasljeđuje gotovo isto kao gradsko građevinsko – dijeli se, cijepa i pretvara u sve složenije suvlasničke odnose. Rezultat je predvidiv: parcele postaju premale i rascjepkane za racionalnu proizvodnju.

Kada nema ekonomije proizvodnje, nema ni budućnosti sela. Iz mog iskustva, stečenog kroz više od četrdeset godina rada u poljoprivredi i hortikulturi, ovo je jedan od najpodcjenjenijih uzroka depopulacije ruralnih područja. Proces je gotovo uvijek isti: prvo se zemlja podijeli do apsurda, zatim postane neisplativa, potom se zapusti, a na kraju se prodaje „u djelovima“. U završnoj fazi, često dolazi upravo onaj „privremeni objekat“ koji označava kraj njene poljoprivredne funkcije.

Ovo nije prirodna neminovnost, već posljedica zakonskih rješenja – ili njihovog izostanka. Brojne evropske države su upravo zbog toga uvele poseban režim za promet i nasljeđivanje poljoprivrednog zemljišta, s ciljem očuvanja funkcionalnih cjelina. Crna Gora to još nije uradila.

U središtu problema nalazi se pojam koji se često koristi, a rijetko objašnjava – javni interes. Bez jasnih kriterijuma, javni interes postaje prazna fraza kojom se opravdava gotovo svaka prenamjena. U ozbiljnim sistemima, on podrazumijeva strogu procjenu: da li je projekat zaista nužan, da li postoji alternativna lokacija i da li društvo dobija više nego što gubi.

Ako je zaštita zemljišta standard Evropske unije, onda je to i obaveza Crne Gore u njenoj pristupnoj fazi. Evropska politika ne ostavlja mnogo prostora za dilemu: nekontrolisana konverzija zemljišta ugrožava prehrambenu sigurnost, biodiverzitet i otpornost društva na krize.

Minimum odgovorne politike je jasan odavno, ali je sada zaista krajnje vrijeme. Potrebno je hitno donijeti savremen zakon o poljoprivrednom zemljištu koji jasno razdvaja poljoprivredno od građevinskog zemljišta. Uvesti zaštitne zone za najkvalitetnije zemljište. Spriječiti zloupotrebu preko privremenih objekata. Urediti nasljeđivanje poljoprivrednog zemljišta radi očuvanja funkcionalnih cjelina.  I na kraju, ali ne manje važno, uvesti realne, a ne simbolične naknade za trajnu prenamjenu i gubitak plodnog zemljišta.

Ovo nijesu tek puke teorijske želje poljoprivrednika, već standardi koji već postoje u državama Evropske unije. Vlada Crne Gore ne treba da izmišlja rješenja, već da prestane da odlaže njihovu primjenu.

Poljoprivredno zemljište nije budžetska stavka koja se nadoknađuje rebalansom. Kada se jednom izgubi, ne vraća se. Puteve možemo rekonstruisati. Objekte možemo rušiti i graditi ponovo. Poljoprivredno zemljište – ne.

Kada „privremeno“ postane sistem, država ostaje bez zemlje, bez sela i bez sopstvene hrane, i prehrambene sigurnosti stanovništva. A greške koje se prave ne ispravljaju se amandmanima – već se plaćaju generacijama.

Željko VIDAKOVIĆ, dipl.agr.dir.rasadnika Ekoplant

Višedecenijska surova stvarnost stjerala je poljoprivredu i ruralni razvoj u Crnoj Gori u beznađe. Predugo je na sceni ćutanje kao „razvojna strategija“

Kako drugačije nasloviti višedecenijski tranzicioni nemar ili nemoć države, da zaštiti svoje nacionalne i strateške interese u oblasti  poljoprivrede i ruralnog  razvoja, nego, metaforički „Dugo putovanje u noć“?  Svojim nečinjenjem, crnogorska tranziciona vlast umjesto napretka u ovoj privrednoj oblasti, ugasila je i ono malo nade i u  velikoj mjeri obesmislila vjeru u ogromni prirodni potencijal  sa kojim Crna Gora raspolaže. Postavlja se pitanje – kako vjerovati u tvrdnju aktuelne agrarne vlasti  da je crnogorski put prema razvijenim državama Evrope popločan dobrim ciljevima i nadasve pretpostavkama za njihovo ostvarivanje?

Ko želi da pogleda u ogledalo naše stvarnosti, lako može zapaziti  zastrašujuće probleme koji   decenijama pritiskaju agrarnu privredu i ne dozvoljavaju  da se Crna Gora  pomjeri sa začelja rang liste agrarno razvijenih država Evrope.

Valja se podsjetiti da je 75 – 80 odsto poljoprivrednog i ruralnog prostora prazno – bez života i ekonomije!?  Nema Zakona o poljoprivredi i ruralnom razvoju, kao starateškog dokumenta, u  čijim bi se  kordinatama kretale odrednice budućeg razvoj poljoprivrede i ruralne privrede u Crnoj Gori, na kraći i duži vremenski rok. On bi predstavljao stratešku osnovu za izradu Programa – Strategije nove Zelene politike u Crnoj Gori, koji bi počivao kako na Zakonu o poljoprivredi i ruralnoj privredi tako i na prirodnim i tržišnim prednostima crnogorskog agrarnog prostora. U drugom po važnosti starateškom dokumentu morale bi se definisati osnove  savremene zemljišne politike, od koje u Crnoj Gori odavno nema ni traga, i zbog čega se danas zemljište koristi nešto više od  šest odsto,dok se ta  stopa u zemljama razvijene agrarne ekonomije kreće od 65 – 80 – 100 odsto.

Brojno stanje stoke, kao glavne poljoprivredne grane, prema kojoj se mjeri stepen razvijenosti poljoprivrede i ruralnog razvoja u jednoj državi, u odnosu na 1989. godinu opao  je  više nego 60 odsto. Farme (stare i nove) koje su izbjegle usud tranzicionog vremena, danas traže ekonomski spas na ulici, čekajući „finansijske vatrogasce“ kako bi spasili što se spasiti može. I tako u krug do „novog „požara“.

U mljekarskoj proizvodnji (govedarstvo) produktivnost rada, kreće se  nešto više od 3 000 litara mlijeka po muznom  grlu na godišnjem nivou. U zemljama razvijene agrarne ekonomije Evrope,  produktivnost rada sa istim rasnim sastavom kao kod nas, kreće se  između 7 500 i 8 000 litara mlijeka po grlu , takođe na godišnjem nivou.

Jedna mješovita, domaća i evropska laboratorijska ekspertska ekipa, ispitivala je 2022. i 2023. godine kvalitet proizvedenog mlijeka kod nas i došla do zabrinjavajućih podataka. U jednom mililitru mlijeka, eksperti su tada našli  6 puta više bakterija (salmonela, kompilo bakter i ešerihija koli) nego što je to dozvoljeno propisima u zemljama  EU. Konstatovali su i  višestruko veću količina alfa toksina, nego što je to dozvoljeno propisima EU. Da li se  nešto promijenilo na ovom planu, nemam podataka.

Centalizovana organizacija rada i upravljački sistem decenijama su teški  kamen o vratu ove privredne grane. Višedecenijska tranziciona vlada u poljoprivredi i ruralnom razvoju prosto je zbrisala  sa lica zemlje ranije razvojne  i n s t i t u c i j e  agrarnog sistema, a da pri tome nijesu  izgrađene nove. Očekivanja da će  obrazovni sistem nešto promijeniti na ovom planu izjalovila su se.

Crnogorski agrarni prostor, demografski gledano, je kao „tigrova koža“, zbog čega razvojna praksa decenijama v a p i  za   socioekonomskim istraživanjima u  poljoprivredi i na selu, kako bi se na osnovu dobijenih rezultata na karti  označile  tzv. „ž a r i š t a  razvoja, kojima treba dati prioritet kako u oblasti tekuće reprodukcije tako i u oblasti investicionog i naučno tehnološkog razvoja.

Crna Gora iz svoje produkcije podmiruje tržišne  potrebe  u ishrani stanovništva i turista sa 25 do 30 odsto (riječ je o procjeni, jer zvaničnih podataka nema). A sopstvenom proizvodnjom hrane može podmirivati 70 odsto tržišnih  potreba. Sa 30 odsto izvoza, Crna Gora bi mogla  finansijski pokriti  obavezni uvoz.

U tranzicionom bitisanju crnogorske poljoprivrede i ruralnog razvoja, decenijama ni struka ni nauka da progovore  na  temu nužnosti uravnoteženja uvozno  izvoznog  bilansa hrane kao strateškog cilja, na jednoj strani, i na drugoj, značaju te ravnoteže za s oc i j a l n o  e k o n o m s k u  stabilnost države na duži rok!?

Konstante savemenog tržišnog poslovanja pretstavljaju: (a) Otvorenost tržišta (b) Kvalitet tržišne ponude i (c) Cjenovna k o n k u r e n t n o s t. U uslovima niskog sepena razvijenosti poljoprivrede i sela u Crnoj Gori, država  ima  stratešku odgovornost da uradi i usvoji Program razvojnih c i lj e v a  na kraći i duži rok u ovoj privrednoj oblasti i donese   k o m p l e k s  p r o g r a m s k i h   m j e r a  čijom će se realizaciom obezbijediti da se usvojeni ciljevi ostvare.

Država je dužna i da  obezbijedi mehanizme kojim će štititi svoju proizvodnju od raznih tržišnih poremećaja, kako ne bi ugušila još uvijek nedovoljno razvijenu sopstvenu proizvodnju i spriječila druge negativne  pojave.

Agrarno razvijene države Evrope, odavno su otklonile opasnosti od negativnih tržišnih pojava  r e f o r m i s a nj e m u prvom redu  svoje prehrambene  produkcije i to  u dva strateška pravca:  (a) Razvoj tržišta  robama ekskluzivnog kvaliteta i (b) Proizvodnju hrane visokog tržišnog kvaliteta. Treće kategorije hrane u tim državama nema.

Davne 1992. godine Skupština  je  usvojila Program reformisanja proizvodno prehrambenog sektora u Crnoj Gori na Evropskim tržišnim osnovama, kojim je bilo predviđeno da agrarnu proizvodnu budućnost Crne Gore predstavljaju: 11 proizvoda koji bi potencijalno mogli da nose etiketu ekskluzivnih, i 18 proizvoda sa potencijalnom markom visoko kvalitetnih proizvoda. Predložena struktura proizvodnje trebala je da predstavlja kičmeni stub kako u oblasti razvoja nove kvalitetne strukture i tržišnog razvoja, tako i  krupne pozitivne  promjene u ekonomiji poljoprivrednih subjekata i građana.

Ne lezi vraže, nešto manje od dvije godine, tadašnja agrarna vlast odbacila je tu skupštinsku odluku, i  vratila u život koncept tradicionalne proizvodne seoske strukture. Pri čemu sve do danas na crnogorskom  tržištu agrarnih proizvoda prevlast drže recesioni procesi – cjenovna nestabilnost prehrambenih proizvoda, neadekvatan ekonomski položaj farmske produkcije, nelojalna konkurencija i visoka zavisnost od uvoza hrane. Proizvođači hrane  prinuđeni su da svoje nevolje rešavaju na ulici.

Bilo bi nepravedno izgubiti iz vida da  su u proteklom tranzicionom razdublju pojedini privredni subjekti  ostvarili  zapažene početne rezultate.

Ne mali broj pojedinaca u Crnoj Gori se pita, zašto Biotehnička nauka i obrazovni sistem zajedno sa  resornim ministarstvom, ćute nad istaknutim problemima. Bilo bi korektno prema crnogorskoj javnosti, da saopšte svoj stav, kako bi se odagnala sumnja, da neko namjerno radi, da crnogorsku agrarnu privredu gurne u propast.

Čedomir MAROVIĆ

Crna Gora je prosula, bacila, proćerdala milijarde eura koje je mogla zaraditi da je imala u pogonu makar jedan od ova dva energetska izvora: HE Komarnica i Drugi blok TE Pljevlja

Decenijama se priča o potrebi izgradnje hidroelektrane na rijeci Komarnica. Počelo je negdje od 1971.-72, uporedo sa početkom proizvodnje aluminijuma u tadašnjem Kombinatu aluminijuma.

U bivšoj nam državi se radilo, gradilo, planiralo i još tada se znalo da je za aluminijumsku industriju potreban sopstveni izvor i to hidroenergije, zbog specifičnosti proizvodnje elektrolitičkog aluminijuma – konstantna potrošnja velike količine energije tokom 24 sata dnevno, a uz to jeftina (najjeftinija), zelena energiija.

Da se to tada uradilo, da je KAT/KAP imao sopstvenu hidroelektranu za svoju proizvodnju (oko 100.000 tona/godišnje),  Crna Gora bi i danas proizvodila primarni aluminijum (i to jedina u regionu, ex Yu). Izuzetak bi bio, vjerovatno 2022. godina, kada je početak rata u Ukrajini izazvao prekid snabdijevanja gasom Evrope i doveo do ogromnog rasta cijena električne energije.

Te godine, umjesto proizvodnje aluminijuma, KAP-u bi se više isplatio izvoz energije iz sopstvene hidreolektrane, kada bi  ostvario profit od preko pola milijarde eura, samo u toj godini. I samo od izvoza energije. Sličan, mada nešto manji profit bi ostvario i Drugi blok TE Pljevlja, da je izgrađen i da je radio. Tek, Crna Gora je u posljednih 30 godina, ili samo zadnjih 10, prosula, bacila, proćerdala… milijarde eura koje je mogla zaraditi da je imala u pogonu makar jedan od ova dva energetska izvora: HE Komarnica i Drugi blok termoelektrane. Zato sam i sam, još tada, sa mjesta Vodeći analitičar tržišta aluminijuma u KAP-u,  puno puta i tokom narednih desetak godina, govorio o neophodnosti gradnje HE Komarnica, i/ili jednog većeg energetskog izvora (gas/termo).

Upravo taj neostvaren profit u prošlosti treba da bude mjerilo i motiv pri donošenju odluke o gradnji HE Komarnica, umjesto: kolika korist (ili šteta) će biti i za koliko vremena će se isplatiti ovaj energetski objekat, ako /kad jednom počne da proizvodi. Naravno da pravi razliku u čijem će vlasništvu biti buduća HE Komarnica i najbolje bi bilo da bude u vlasništvu EPCG, tj države.

Takva investicija i takav projekat je prioritetni nacionalni interes i nikakvi drugi pojedinačni interesi, uključujući i zaštitu životne sredine na tom konkretnom, ograničenom lokalitetu ne mogu biti ispred opšteg, nacionalnog interesa. Kanjon rijeke Komarnica je bogom dan za hidroelektranu, za dobrobit i korist svih građana Crne Gore. I bio bi prosto grijeh ne iskoristiti Božji dar, zar ne?

Cijena izgradnje HE Komarnica iz godine u godinu raste. Tako bi za oko 170 MW snage i oko 215 GWh kapaciteta proizvodnje sada već trebalo blizu 300 miliona eura investicija. Do prije petnaestak godina cijena je bila ispod 200 miliona eura. Zaključak je da sa gradnjom treba početi što prije. Ove godine ako je moguće.

A ako bi se gradila i HE Kruševo, na rijeci Pivi (82 MW, 170 GWh, 160 miliona eura) sinergijski efekat na energetski sistem Crne Gore od sve četiri hidroelektrane u budućnosti (uz dvije postojeće, HE Piva i HE Perućica) bio bi ogroman i vjerovatno jedinstven sistem u Evropi te vrste, na relativno malom prostoru. A još ako bi obije ove hodroelektrane bile izgrađene da budu reverzibilne, njihova efikasnost i učinkovitost bi dodatno porasle. I tek tada bi bilo moguće, bez posljedica i štete, prekinuti rad TE Pljevlja.

Postavlja se pitanje: ko je imao najviše koristi što neki, ili svi pomenuti energetski izvori nisu sagrađeni do sada? I ko bi imao najviše koristi da ne budu sagrađani ni u budućnosti? Naravno, trgovci električnom energijom iz regiona kojima odgovara manjak električne energije u državama regiona – što više bude falilo, i što se više bude uvozilo, trgovci će veće profite ostvarivati.

A rezultat i posljedica svega je životni standard: koliko smo konkurentni u regionu, u Evropi, koliko imamo proizvoda konkurentnih za izvoz, koliko imamo hrane za sopstvene potrebe, a koliko moramo uvoziti. Ako budemo imali dovoljno energije, i za sopstvene potrebe i za izvoz, imamo i šansu: za proizvodnju, razvoj, napredak, bolji standard.

Dvije nove, reverzibilne higdroelektrane bi bile u stanju da zamijene TE Pljevlja bez posljedica na energetski sistem i istovremeno znatno povećaju efikasnost i stabilnost sadašnjih i budućih solarnih i vjetroelektrana u Crnoj Gori.

Goran ĐUKANOVIĆ