Povežite se sa nama

FELJTON

Priroda crnogorskog dvoboja

Objavljeno prije

na

Dok je Crna Gora svoje prve ozbiljne kaznene propise dobila na samom početku devetnaestog vijeka, a uz to se radilo o recepcijama srpskih zakona, Zapadna Evropa, ili bar njen pretežan dio, bar sto godina ranije zaokružila je svoje pravne sisteme, posebno krivičnu materiju. Pritom, ništa ne mijenja na suštini stvari što je Crna Gora 1866. godine donijela Opšti imovinski zakonik, kolosalnu kodifikaciju Valtazara Bogišića koja je sa svojim pravnim utanačenjima činila čast i civilizovanoj Evropi. Ovo iz razloga što Zakon nije mogao biti primjenjivan jer je bio nadrastao pravnu kulturu Crne Gore, zemlje gdje ni jedan posto građana nije bio pismen. Konačno, on je regulisao materiju građanskog prava koje je nebitno za određivanje prirode i pravne suštine crnogorskog dvoboja. Tamo gdje zakona nema, gdje je on nepotpun i nedorađen, ili nije u faktičkoj primjeni, na scenu kao izvori prava stupaju pravni običaju, kao kultura ponašanja, koji nemaju svoje uporište u pravnim aktima ali imaju u životu i poimanju naroda o dobru i zlu.

Iako su se Crnogorci još od dukljanskih vremena nemilosrdno međusobno tamanili u stalnim plemenskim borbama i krvnoj osveti, i dvoboj je bio u istoj funkciji. Tada nijesu postojala pravila, ni običajna ni pisana, koja bi duel regulisala i civilizovala. Ljudi u konfliktu su reagovali spontano i brzo zbog čega dvoboj nije imao ni fizionomiju ni suštinu jednog džentlmenskog odmjeravanja, osim izuzetno. Međutim, nije logično da ljudi nesporne agonalne strukture i nepokolebljivi osvetnici sa snažnim destruktivnim porivima nemaju bar blijedu kopiju zapadnjačkog duela. Oni su ga imali ali je on u odno¬su na klasičan viteški dvoboj bolovao od mnoštva manjkavosti i nedoređenosti. Razlog ovome je prevashodno pravno-istorijski – Crna Gora je faktički „preskočila” jednu društveno-ekonomsku formaciju pa je iz plemenskog društvenog ustrojstva direktno ušla u neku arhaičnu vrstu kapitalizma koji je bio davno prevaziđen u Zapadnoj Evropi. Uz to, i kao posljedica takvoga stanja, Crna Gora nije bila u prilici da uživa u viteškim turnirima i brusi svoje borbene instinkte u jednoj sofiscitiranoj vrsti sučeljavanja, učeći i prihvatajući manire jedne superiorne civilizacije. Svako je, i iz samo njemu znanih mo¬tiva, atakovao na drugoga, sve dok običajna pravila o megdanu nijesu koliko-toliko izgrađena. Međutim, neukrotivoj prirodi Crnogoraca nijesu odgovarala nikakva ogra¬ničenja. Malo je bilo borbi zbog klasično shvaćene povrede časti. Crnogorci su tu bili oprezni jer se ginulo i za sitnu uvredu posebno kada su žene bile u pitanju. Zato, valjan razlog za borbu nije morao da postoji. Svako je imao vlastite kriterijume. Nekada je bilo dovoljno da se ambicioznom izazivaču ne dopadne lice ili reputacija nekog prolaznika pa da nedužni čovjek bude primoran da odmah, tu na licu mjesta, bez svjedoka i bez pravila, vadi mač i pokuša da se održi u životu. Još je bilo pogubnije ako se neki očitovani junak na javnom mjestu nađe oči u oči sa pretendentom na njegovu slavu.

Bez obzira na kakvu-takvu kulturu izazova na dvoboj i njegovog prihvata, ljudi su nekada ulazili u konflikt više da se iskažu, nagonski, impulsivno i nabijeni snažnim negativnim emocijama što je vodilo brutalnom kršenju krhkih pravila borbe i brzom, obično smrtonosnom, okončanju sukoba. Neko bi povikao „Ajmo da se siječemo!”, a onaj kome je izazov upućen nije imao drugog izlaza osim da potegne oružje i još brže odgovori. Nezamisliva je bila svaka drugačija reakcija jer se sve događa munjevito. Tu više ne radi razum i logika dvoboja nego instinktivna reakcija da se uzvrati i preživi.

U ovakvim i sličnim borbama, koje su u suštini vrsta ubilačkog prepada, ne radi se o klasičnom dvoboju iz razloga časti koji se uz to odvija po strogo utvrđenom scenariju. To je vrsta arhaičnog sučeljavanja koje nije ni pravično ni pravedno uporediti sa evropskim dvobojem toga vremena. Jedina sličnost je što se borba vodila smrtonosnim oružjem, ali to nije dovoljno. Čak ni fantastični primjeri duela o kojima egzaltirano piše Igor Kovaljevski, i koji po čovječnosti i ignorisanju života nadilaze sve što se u istoriji ove časne borbene discipline ikada dogodilo, ne mijenja pravnu suštinu crnogorskog dvoboja: ljudi su se borili sa oružjem koje im je odgovaralo i po pravilima koje su ustanovili za konkretan slučaj. Crnogorci, na žalost, nijesu imali kulturu i ljude poput grofa Šatovilarda i fon Franja Polgara koji bi kodifikovali pravila dvoboja. To je osnovni hendikep Crne Gore u ovoj vrsti oružanog odmjeravanja.

Pesimistička konstatacija jednog crnogorskog vladike da „Ove gore ne trpe regule” sasvim odgovara opštem stanju relativizacije zakona, ukoliko su oni uopšte postojali kao obavezujući akti. „Međutim, kada zataji svako pravosuđe, narodno i međunarodno, ili kada pojedinci ili čitavi narodi izgube povjerenje u njih, onda se osjećaju obaveznim da sami sebi, kako znadu i mogu, pribave zadovoljštinu za nanesene im uvrede i učinjene nepravde” (Ljubica Klančić – Spolia opima). Izlaz je dakle u dvoboju i kada pravila ne postoje jer drugi efikasni instrumenti zaštite ne postoje.

U Crnoj Gori je dvoboj imao tradiciju, kakvu-takvu, ali nekoherentnu i neujedna¬če¬nu koja nije bila podvrgnuta strogim pravilima. Sve je prepuštano hiru, trenutnoj inspira¬ciji ili zlovolji izazivača. Ako je čovjek za „glavu viši” od drugoga, moglo je to nekome da zasme¬ta. U nemogućnosti da mu parira, lišiće ga tog priumućstva. Ljudi su se borili sa oružjem koje im je na dohvatu ruke i na način koji im kritične zgode najviše odgovara. Pri¬tom, ako su uopšte imali uzore na strani, ignorisali su ih. Njihovom buntovnom i ana¬rhističkom duhu nijesu odgovarala utvrđena pravila ponašanja jer su oni stvarali svoja, da bi ih opet kršili i izmišljali nova.

Smiriće ih tek knjaz Danilo.

U to vrijeme pretežan dio Zapadne Evrope imao je iskristalisana pravila dvoboja da bi ubrzo ona postala obavezujuća. Faktički se radilo o njihovoj nezvaničnoj kodifikaciji da bi 1836. godine francuski aristokrata grof Šatovilard, sa grupom svojih prijatelja vičnih dvoboju donio pravila koja će, uz neke rezerve, usvojiti i neke druge evropske zemlje. Uni¬ficiraće se čak i pojam viteške časti kroz vrstu delikatnog ponašanja koje povlači iza¬zov na dvoboj. Klasifikuju se i stepenuju uvrede prema svojoj težini i određuje da su najte¬že one koje se manifestuju ponižavajućim udarcima koje lišavaju dobrog glasa, vrijeđaju ličnost. U Crnoj Gori takvu težinu ima šamar, udarac nogom otpozadi, ili kamišem. U istu kategoriju spada i pljuvanje u lice ili pogrde koje vrijeđaju mrtve pretke.

Šatovilardova pravila su određivala prava i dužnosti uvrijeđenog koji, zavisno od težine nanesene mu uvrede, bira oružje, određuje načun borbe a u slučaju najteže povrede ugle¬da ima pravo da se bori vlastitim oružjem što je izvanredna privilegija jer poznaje sva njego¬va svojstva. Propisuju se i taksativno nabrajaju situacije kada uvrijeđeni ima pravo da odredi zamjenika koji će se boriti umjesto njega, kako će se protivnici ophoditi, kako će se odrediti oružje borbe, postupak izazova, uloga, prava i dužnosti sekundanata i nadležnosti časnog suda koji protivnici saglasno biraju i protiv čijih odluka nema prava priziva.

U Crnoj Gori toga nije bilo osim iznimno. Dvoboj se često odvijao stihijski: „Ajde da se siječemo”!

I izazov se razlikovao od evropskog.

(Nastavlja se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XXVI): Crkve i manastiri iz doba Petrovića

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o ,,kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali”. Nastavljamo sa pričom o izgradnji vjerskih objekata koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

U slobodnim djelovima Crne Gore, u vrijeme dok su njome vladali mitropoliti i Petrovići, obnavljane su ranije sagrađene i porušene ili gradile  su se nove crkve i manastiri kao duhovni i svjetovni centri ili mjesto dogovora za dizanje ustanaka.

U Dajbabama kod Podgorice, 1897. godine podignut je manastir posvećen Uspenju Presvete Bogorodice; u Ždrebaoniku je 1818. godine, podignuta crkva Sv. Arhangela Mihaila; Manastir Podmaine je više puta obnavljan i spaljivan; Obnovljeni su Reževići; Manastir Duga, prvobitno sagrađen na ušću Male rijeke u Moraču, zbog opasnosti od turske pohare, premješten je polovinom XVIII vijeka, na lokaciju Duga na ulazu u kanjon Platije…

Posebno mjesto među crkvama i manastirima podignutim u doba Petrovića zauzima Manastir Ostrog, sagrađen krajem XVII vijeka. Poseban je po mnogo čemu. Manastir je ugrađen u Ostroške grede po kojima je i dobio ime. Posvećen je Svetom Vasiliju Ostroškom koji je pred kraj života službovao u ovom manastiru i obnovio ga, o čemu svjedoči zapis:

,,…сагради се сија свјатаја и свјаштенаја церков, во име часнаго и животворјашчаго креста во љето 7170. года, (1662. г. од Христова рођења) а пописа се в љето 7175. (1667.) са благословенијем всеосвјаштенаго митрополита Захумскаго Кије Василије, трудом и подвигом и платоју јеромонаха игумана Исаија ва унук перваго свјатаго и преподобнаго оца нашего Исаије, од Оногошта от села Попе. Бог да их прости, иже почеше и савршише“.

Život Svetog Vasila Ostroškog u pećinskoj crkvi – nekadašnjoj ćeliji isposnici, po vjerovanju ima višestruko iscjeliteljske moći, zbog čega vjernici svih konfesija dolaze da im se poklone i pomole za iscjeljenje bolesti, zatraže oprost od grjehova i spas duše.

Jedna od posebnosti Manastira Ostrog je i u tome što je u njemu, 8. i 9. januara 1942. godine, u organizaciji rukovodstva Narodno-oslobodilačkog pokreta Crne Gore i Boke, održana skupština crnogorskih i bokeljskih rodoljuba, poznata kao Ostroška skupština. Učestvovalo je 65 delegata – predstavnika svih političkih partija predratne Jugoslavije koje su djelovale u Crnoj Gori i Boki. Na dnevnom redu je bilo jačanje borbe za jedinstvo i slobodu naroda Crne Gore i Boke… Učesnici Skupštine, nakon usvajanja rezolucije, položili su Ostrošku zakletvu:

,,Na ovom mjestu gdje su se naši đedovi zakljinjali osveti i slobodi, mi, učesnici Konferencije crnogorskih i bokeljskih rodoljuba, zaklinjemo se da ćemo ostati vjerni duhu svoga naroda, koji je u borbi za junačku slobodu stvarao svoje junake, pjesnike i svetitelje, svoje tvrđave i svoje manastire – zaklinjemo se da nećemo objesiti svoje puške dok naša pobjeda ne satre posljednjeg fašističkog krvnika, dok naša pobjeda ne osreći život naše djece i ne ograne grobove naših predaka”.

Kad je riječ o crkvenim objektima sagrađenim u doba Petrovića, ne mogu a da ne pomenem crkvu Svetog Spasa na Grahovcu. Podignuta je kao spomenik u čast velike bitke koja se tu odigrala 1858. godine i pobjede crnogorske vojse u toj bici. Podignuta je na mjestu gdje se nalazio šator komandanta turske vojske Husein-paše.  Crkva je izgrađena 1864. godine po naredbi knjaza Nikole i njena izgradnja je počela u utorak, a završena u četvrtak – na Spasovdan, baš kao i sama bitka na Grahovcu.

 

CRKVENI OBJEKTI U BOKI

Istorija Boke je slična istoriji stare Crne Gore, samo su osvajači bili drugi. Boka je, najvećim svojim dijelom, tokom XV vijeka potpala pod mletačku vlast. U XVI i XVII vijeku pojedini djelovi Boke bili su i pod turskom vlašću. Od kraja XVIII vijeka u Boki se smjenjuju habzburška, ruska, francuska i na kraju austrijska vlast koja je ostala do 1918. godine.

Ovaj period je u Boki ostavio značajno graditeljsko nasljeđe, gdje se posebno izdvajaju palate, crkveni objekti i vojne tvrđave.

Najznačajnije crkve izgrađene u tom vremenu su Gospa od Zdravlja, podignuta u XV vijeku na brdu Sveti Ivan iznad Starog grada Kotora. U istom vijeku podignuta je i Gospa od Milosti u Tivtu. Kotorska crkva Sv. Eustahija u Dobroti sagrađena je u XVIII vijeku. Crkva u Prčanju, posvećena Rođenju Bogorodice, izgrađena je u periodu od 1789. do 1809. godine po projektu venecijanskog arhitekte Bernardina Makarucija. Crkva Svetog Nikole u Perastu, sa zvonikom visokim 55 m, podignuta je 1616. godine po  projektu koji je uradio mletački arhitekta Đuzepe Beati (Giuseppe Beati)…

Posebno mjesto u graditeljstvu sakralnih objekata zauzima Gospa od Škrpjela u Perastu. Podignuta na vještačkom ostvcetu, nastalom nasipanjem kamenja oko hridi (škrpjel), koje se obavlja 22. jula, a datira još od 1452. godine i traje do danas. Prvobitna crkva posvećena Uspenju Bogorodice sagrađena je polovinom XV vijeka.

Redovnim nasipanjem ostrvce se uvećalo pa je u periodu od 1710. do 1725. godine crkva dograđena i dobila sadašnji izgled. Dogradnju crkve je projektovao arhitekta Ilija Katičić, a radove su izvodili Vuk Kandijot iz Dobrote i Petar Dubrovčanin.

Na brdu iznad Kamenara u Boki, podignuta je 1704.  godine crkva Svete Neđelje. Vijek kasnije, 1804. godine u  Starom grtadu u Budvi podignuta je crkva Svete  Trojice. Nešto kasnije, 1831. godine, na Savini kod Herceg Novog, sagrađena je velika crkva posvećena Uspenju Presvete Bogorodice, koju je gradio Nikola Foretić sa Korčule…

(Nastaviće se)

 

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XXV): Najstarije džamije na području Crne Gore

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o ,,kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali”. Nastavljamo sa pričom o izgradnji vjerskih objekata koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

U drugoj polovini XV vijeka Turci zaposijedaju najveći dio Balkana. Nakon zauzimanja Skadra zaključuju sporazum sa Venecijom 1479. godine napadaju Crnu Goru i osvajaju veći dio njenih teritorija. Uporedo sa osvajanjima počinje i izgradanja vjerskih objekata. Negdje su gradili nove, a negdje postojeće crkve pretvarali u džamije.

Po nekim izvorima najstarija džamija podignuta na prostoru sadašnje Crne Gore (sa teritorijama koje prije osvajanja nijesu pripadale Crnoj Gori) je džamija sultana Murata II (Gornja džamija) u Rožajama, podignuta 1450. (ili 1455). Nešto kasnije, 1471.  godine, sagrađena je  Gradska džamija u Bijelom Polju i  Stara (carska) džamija u Plavu.  Vijek kasnije, 1570. godine, podignuta je Husein-pašina džamija u Pljevljima.

Stara ili Drvena džamija, podignuta 1471. godine najstarija je građevina u Plavu i jedna od najstarijih džamija u Crnoj Gori. Podignuta u vrijeme vladavine sultana Mehmeda II Osvajača i po njemu dobila ime Carska džamija. Prednji dio džamije izgrađeni su od drveta, pa je poznata i pod imenom Drvena džamija.

Među najstarije na prostoru Crne Gore spadaju pljevaljske džamije:  Hadži Zekerija džamija – Serhat (1607.g.), Hadži rizvan Čauš džamija (1609.g.) i Hadži Ačijina džamija (1763.g.); zatim Kučanska džamija u Rožajama (1779.g.); Redžepagića džamija u Plavu (1774.g.); Džamija sultan Ahmeda I, sagrađena u Gusinju od 1603. do 1617.g., stradala u požaru 1746/7. godine; Čekića džamija (1687.g.) i Vezirova džamija (1765.g.) u Gusinju.

Najstarije ulcinjske džamije su Lamova u Novoj mahali (1689.g.), Kalaja u Starom gradu (1693.g.), Pašina na Pristanu (1719.g). Omerbašića džamija, podignuta 1662.  godine, najstarija je u Baru. Među najstarijim džamijama u ovom gradu je i Derviš Hasanova džamija u Starom Baru iz 1723. godine

Džamija sultana Ahmeda III, podignuta 1704. godine, prva je džamija u Spužu, a 1723.  godine podignuta je i džamija Husein-age Mićukućića.

Pred kraj XVII vijeka u Nikšiću je podignuta Donjogradska džamija, zatim Hadžidanuša koju je u prvoj polovini XVIII vijeka podigao hadži Husein Danević, Rišnjanin. Glavna i najveća džamija u Nikšiću bila je Pašina džamija, koju je podigao ,,izvjesni Mehmad-paša”. Četrvrta i jedina džamija u Nikšiću koja i danas postoji je Hadži Ismailova džamija, koju je ,,o svom trošku podigao nikšićki trgovac hadži Ismail Lekić, iz grudskog bratstva Mehmednikića 1807. godine (1219. po hidžri)”. U okolinI Nikšića (Onogošta) postojale su i džamije u Kazancima, Crkvicama, Goranskom i Grahovu. Nikšić je oslobođen od Turaka 1877. godine. To znači da su sve pomenute džamije sagrađene prije toga.

Najstarija podgorička i jedna od najstarijih džamija na području sadašnje Crne Gore bila je džamija Mehmed Fatiha. Pretpostavlja se da je izgrađenja 1474. godine u blizini ušća Ribnice u Moraču. Srušena je 1890. godine. Glavatovića džamija je podignuta početkom XVIII vijeka, Hadži Mehmed-paša Osmanagić sagradio je krajem XVIII vijeka Sahat kulu i džamiju, koju zbog toga što su je održavali Lukačevići, nazivaju i džamija Lukačevića. U njenom dvorištu je turbe graditelja, Mehmed-paše Osmanagića, gdje je i pokopan. Među najstarijim džamijama je i Nizamska džamija, za koju se pretpostavka da je sagrađena 1476. godine ispod brda Dećić kod Tuzi. U XVII vijeku je sagrađena Dračka džamija, a 1770.  godine džamija u Dinoši…

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XXIV): Cetinjski manastir

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonjića, priče o „kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali“. Nastavljamo sa pričom o izgradnji vjerskih objekata koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

Nakon preseljnja prijestonice na Cetinje i sređivanja stanja u državi, Ivan Crnojević je od 1483. do1844. godine podigao na Ćipuru Cetinjski manastir. „V ime Rožestva ti presveta Bogorodice, sazidah si sveti xram tvoj v leti 6992 (1483/1484)“, u kome je i sahranjen 1490. godine.

Ivan Crnojević je  4. januara 1485. godine izdao manastiru osnivačku povelju „u Rece“, to jest na Obodu, kojom je novu zadužbinu obdario posjedima i prihodima, „vrlo skromnim doduše, jer su i njegove mogućnosti bile male“. Osnivačkom poveljom, u sporazumu s ondašnjim mitropolitom zetskim Visarionom, Ivan je odredio da „sveštenejši otci arhijereji“ sa svom „bratijom“ moraju održavati „opštežitije“ bez obzira na visinu manastirskih prihoda i da niko ne smije „ništa stezati ni u svoju kjeliju držati“.

Krajem XVII vijeka, u doba Morejskog rata, skadarski paša Sulejman Bušatljia dva puta zauzima Cetinje. Prilikom prvog pohoda 1685. godine opljačkao je manastir, a 1692. godine ga porušio do temelja.

Slučaj je htio da je nekoliko mjeseci prije rušenja manastira, na Cetinju boravio mletački arhitekta Frančesko Barbijeri. Svoj boravak na Cetinju je iskoristio da snimi manastir i napravi situacioni plan koji se čuva u Mletačkom muzeju.

Crnogorske vladike su više puta obnavljale manastir, a skadarske paše ga uporno rušile. Vladika Petar I Petrović, poslije još jednog rušenja, obnavlja manastir 1786. godine. Nakon smrti i proglašenja za sveca vladike Petra I Petrovića 1834. godine, njegov ćivot je smješten u Cetinjskom manastiru gdje se i sada nalazi. Manastir je više puta obnavljan, a sadašnji izgled je dobio 1927. godine.

Na mjestu prvobitnog manastira na Ćipuru kralj Nikola Petrović je 1886. godine podigao dvorsku crkvu, posvećenu Rođenju Bogorodice. U njoj su zemni ostaci Ivana Crnojevića, a od 1989. godine i zemni ostaci kralja Nikole, kraljice Milene i princeza Ksenije i Vjere preneseni z San Rema.

U XV i XVI vijeku podignuti su Manastir Svete Trojice kod Pljevalja, Pivski manastir, Crkva Sv. Nikole u Nikoljcu kod Bijelog Polja, crkva u Tvrdošu…

Preseljenje Pivskog manastira: Pivski manstir je podignut između 1573. i 1586. godine na obali rijeke Pive, nedaleko od Plužina. Podigao ga je mitropolit hercegovački Savatije Sokolović. Manastirska crkva posvećena je Uspenju Presvete Bogorodice.

Manastir je 1982. godine, prilikom izhradnje HE Mratinje, razgrađen i preseljen na višu kotu, na lokaciji Sinjac.

Preseljenje je trajalo punih 13 godina. Izvršeno je detaljno snimanje i mapiranje kompletnog manastira. Svaki kamen je obilježen i svaki kvadratni santimetar fresaka. Nakon preseljenja svaki kamen je postavljen na označeno mjesto na kom je bio prije preseljenja.

Preseljenje manastira, poduhvat koji do tada nije bio poznat u svijetu, izveli su stručnjaci i radnici Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture sa Cetinja, zajedno sa kolegama iz cijele Jugoslavije i svijeta, ekspertima UNESKO-a, Instituta za očuvanje kulturnih vrijednosti iz Rima. Pored institucija treba odati priznanje i pojedincima koji su ovaj projekat iznijeli na svojim leđima: Anika Skovran, Dušan Nonin, Ljubomir Ivanišević i čitava armija njihovih saradnika i neposrednih izvršilaca ovog izuzetno složenog projekta.

 

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

Izdvajamo