Povežite se sa nama

INTERVJU

Dr Vesna Rakić Vodinelić: Zakon nemoćan bez političke volje

Objavljeno prije

15 godina

na

vesna-rakic-vodinelic-1

Nakon hapšenja Gorana Hadžića i budućeg završetka rada Haškog tribunala, ostaće pitanje kako će se i hoće li se uopšte procesuirati oni protiv kojih ad hoc tribunal UN nije podigao optužnice, a za koje se u međuvremenu dokaže da su odgovorni za zločine 90-ih. O ovoj važnoj temi razgovarali smo sa dr Vesnom Rakić Vodinelić, jednom od najpoznatijih i najuglednijih pravnih stručnjaka u Srbiji, permanentno angažovanom na zaštiti ljudskih prava. MONITOR: Kako ratni zločin ne zastarijeva, da li bi oni za koje ad hoc tribunal za bivšu Jugoslaviju nije imao dovoljno dokaza za optužnicu jer ih je bilo teško prikupiti (na primjer , zbog nedostupnosti svjedoka), a takvih moguće je još ima, mogli biti „prozvani” pred stalnim međunarodnim krivičnim sudom ?
RAKIĆ-VODINELIĆ: Teorijski, takva mogućnost, razume se, postoji, naročito kad je u pitanju stalni međunarodni krivični sud. Ad hoc tribunal za bivšu Jugoslaviju ima ograničeno vreme trajanja i njegova misija je bila da vodi postupke protiv onih koji su stajali na čelu „projekata” teških ratnih zločina. U tom pogledu Tribunal je svoju misiju ispunio. Međutim, drugi deo njegovog zadatka – da pomogne proces pomirenja na području nekadašnje Jugoslavije – ne može se oceniti kao uspešan. U slučaju da se pronađu novi dokazi o teškim međunarodnim krivičnim delima, stalni međunarodni krivični sud bi mogao voditi postupke i protiv onih koji nisu bili obuhvaćeni optužnicama pred ad hoc Tribunalom. Kratko rečeno, mogućnost koja je u pitanju pomenuta postoji, ali koliko je ona realna, to je drugo pitanje. Nije razlog samo u teškoćama vezanim za dokazivanje. Područje koje obuhvata nadležnost stalnog krivičnog suda znatno je šire od teritorije bivše Jugoslavije i taj sud ima odista mnogo posla.
MONITOR: U Crnoj Gori se vodi postupak za depotraciju bošnjačkih izbjeglica u Republiku Srpsku gdje su bili ubijeni, ali su neki ljudi i dalje nedodirljivi jer su danas moćniji nego u to vrijeme. Kako savladati ova ograničenja domaćih sudova?
RAKIĆ-VODINELIĆ: Najbolji način je već uspostavljen – to je osnivanje nadnacionalnog (međunarodnog) suda kao što je stalni krivični sud i nekoliko ad hoc tribunala. Oni koji su nedodirljivi u nacionalnom pravu, prestaju to biti pred nadnacionalnim telom, bez obzira na njihov položaj u međunarodnoj hijerarhiji. Ako je Slobodan Milošević bio dostupan međunarodnom pravosuđu, svako to može postati. Ali, problem nije samo u dostupnosti svih, makar i najviše rangiranih političara. Problem, čak i za nadnacionalne sudove, jeste politički uticaj od kojeg nisu slobodne ni međunarodne sudske institucije. Ako se položaj nekog od suspektnih političara procenjuje kao „koristan” za preovlađujuće interese u međunarodnoj zajednici, samo odista nezavisni i odvažni tužioci i sudije mogu voditi postupke ne obazirući se na političke interese. Takvih, međutim, nema previše ni u međunarodnim krivičnim sudovima i tribunalima.
MONITOR: Još 2002. ustanovljen je Međunarodni krivični sud. Kako ocjenjujete njegove mogućnosti da zadovolji velike potrebe za ispunjavanjem pravde na međunarodnom nivou, posebno što su neke moćne zemlje s problemima ljudskih prava ostale izvan njega, a pozicija SAD nije sasvim jasna jer je bilo i nekog „povlačenja potpisa” u vrijeme Džordža Buša? Neke zemlje, među kojima i BIH i Crna Gora, napravile su sa SAD (mimo mišljenja EU) sporazum o članu 98 Rimskog statuta, koji ih obavezuje da američke vojnike neće izručivati MKS.
RAKIĆ-VODINELIĆ: Pozicija SAD je, ipak, jasna. One ne prihvataju stalni međunarodni krivični sud, jer imaju ambiciju da i oružjem intervenišu bilo u međunacionalne, bilo u nacionalne sukobe. Prihvatanje stalnog suda bi, na osnovu takve političke pozicije, značilo izlaganje sopstvenih državljana, na prvom mestu vojnih oficira, međunarodnom krivičnom progonu, a time i ispitivanje komandne orgovornosti vrhunskih političara. Nije neobično što je Buš povukao ranije dati potpis, a izgledalo je da će ga nova administracija obnoviti. Međutim, dolazak Baraka Obame nije značio i prekid sa politikom oružanog intervencionizma, pre svega kroz mehanizam NATO, ali i na neposredan način. Male države, od kojih i neke sa područja bivše Jugoslavije, sporazumima o neizručenju državljana SAD MKS pokazuju da Evropu i njene institucije ne razumeju tako ozbiljno kao vodeću svetsku silu i da je njihov interes za priključenje EU prvenstveno ekonomski, a ne civilizacijski. To govori i o krizi evropskih mehanizama za zaštitu ljudskih prava, koji se samo delimično mogu pripisati birokratizovanju evropskih institucija, a više stvarnom slabljenju značaja Evrope u međunarodnim odnosima.
MONITOR: MKS je izdao nalog za hapšenje Omara Hasana al Bašira i Moamera el Gadafija. Ali, među zemljama koje su ratifikovale Rimski statut nema ni Sudana ni Libije. Nedavno je jedino Tunis iz tog afričkog regiona pristupio MKS. Šta će, na primjer, biti sa Hosnijem Mubarakom i žrtvama koje je on prouzrokovao tokom „jasmin revolucije”?
RAKIĆ-VODINELIĆ: Dok god MKS ne oceni da je nadležan i za Mubaraka (a za tako nešto ima isti osnov kao u slučaju Bašira i Gadafija), on ostaje u okviru egipatske jurisdikcije. Praktični značaj naloga MKS za hapšenje postoji, iako Sudan i Libija nisu pristupili sporazumu, jer bilo koja druga država koja je potpisala Rimski sporazum, a na čijoj teritoriji se okrivljeni nađu, ima obavezu da nalog izvrši. U konkretnom slučaju taj praktični značaj ima ograničenu vrednost, ali ipak postoji.
MONITOR: Vaš kolega dr Vojin Dimitrijević nedavno je u jednoj kolumni pomenuo da bi trebalo dopuniti Konvenciju o zločinu genocida, jer ona ne predviđa inkriminaciju genocidom masovne zločine protiv vlastitog etnosa ili nacije. Šta vi mislite o tome, kako bi se to, ako je pravno cjelishodno, moglo dopuniti?
RAKIĆ-VODINELIĆ: Ratio legis za proširenje definicije genocida i onda kad se on odnosi na „sopstvenu” naciju postoji i leži u temelju ljudskih prava koji kazuje da su ljudski život i dostojanstvo neprikosnoveni. Teorijski gledano, takva mogućnost postoji, ali mi se ne čini da je njena realizacija izgledna, prema današnjem stanju međunarodnih odnosa.
MONITOR: Da li je možda problem s proširenjem Konvencije o zločinu genocida i to što bi tako nešto teško prošlo u UN u čijem članstvu je i dosta zemalja sa nedemokratskim režimima, čiji bi diktatori, i bivši i aktuelni, mogli biti predmet inkriminisanja tom proširenom deklaracijom?
RAKIĆ-VODINELIĆ: Verovatno je to jedan od razloga, ali nije jedini. Genocid se poima kao ugrožavanje i uništvanje „drugog”, a ne „svog” i taj osnovni polazni element će se teško menjati.
MONITOR: Da li bi se takva stvar mogla odraziti i na naše vladare i njihova djela?
RAKIĆ-VODINELIĆ: Na području bivše Jugoslavije u poslednja dva veka bilo je više autokratije nego demokratije, ali je bilo više primera istrebljavanja zasnovanog na nacionalnoj, a ne ideološkoj mržnji. Ono što je po masovnosti i brutalnosti poredivo sa genocidom bile su masovne čistke i prisilna premeštanja stanovništva u bivšem SSSR u vreme Staljina. Ali i neki „naši” sitniji ili krupniji vladari mogli bi odgovarati za protivpravni tretman Roma, koji se doduše doživljavaju kao „drugi”, ali ipak su stanovnici ili bar domicilirani na „domaćem području”.
MONITOR: Srbija i Crna Gora su dobile niz zahtjeva u vezi dizanja nivoa borbe protiv korupcije i organizovanog kriminala. Od Srbije se traži i preispitivanje desetak privatizacija. Kako to postići kada su pravosuđa slaba tačka državnog sistema?
RAKIĆ-VODINELIĆ: Ne vidim način da se to u Srbiji postigne u sadašnje vreme. Brojna su tela, na prvom mestu Savet za borbu protiv korupcije, koja već dugo pružaju pravosudnim organima dovoljno materijala da iniciraju sudske postupke. Oni to, međutim, ne čine. Umesto suđenja, u Srbiji se često „sudi i presuđuje” putem medija, a kako sam već rekla, uverljivog, tj. sudskog okončanja uglavnom nema. Treba imati u vidu i to da su pojedini visoko pozicionirani političari u Srbiji bili i formalno nadležni da odlučuju u slučajevima privatizacije, kao i to da je danas na vlasti politička koalicija s delovima Miloševićevog režima, da nisu primenjene mere tranzicione pravde čak ni u rudimentarnom vidu.
„Borba” protiv mafije
MONITOR: U Srbiji su pokrenuti postupci za organizovani kriminal, protiv ovih i onih „mafija”. Sem buke oko nekoliko javnih hapšenja, izgleda da nema kraja tim procesima. Jedan od njih je i postupak u kojem je optužen i Pljevljak Darko Šarić. Koliko je moguće da političke kalkulacije i uticaji određuju dinamiku i budućnost ovih postupaka?
RAKIĆ-VODINELIĆ: Verujem da je većina postupaka protiv one ili ove „mafije” diktirana političkim interesom. Ne znam detalje o „slučaju Šarić”, ali ne vidim zašto bi se on razlikovao od drugih. Ono što najviše zabrinjava u svim tim slučajevima i što im je zajedničko jeste to da inicijacija dolazi od političara, koji to i ne kriju, a ne od pravosudnih organa. To, najpre, kazuje da zakon sam po sebi nema nikakvu snagu, dok se ne udruži sa tzv. političkom voljom, tj. potrebom političara ne da se obračunaju sa korupcijom i kriminalom uopšte, već samo s onom korupcijom ili onim kriminalom koji im iz unutrašnjepolitičkih ili spoljnopolitičkih razloga trenutno smetaju. Njih ne zanima kako će se određena stvar sudski okončati ili da li će se uopšte okončati – za njih je važno ili da pokažu „da vode borbu” ili da nekoga trenutno zastraše. Javnost redovno ne može da oceni prave razloge za formiranje „političke volje” u određenom trenutku. Pored toga, ovakav pristup organizovanom kriminalu pokazuje potpunu nesamostalnost i žalosnu zavisnost pravosuđa od politički moćnih pojedinaca ili tela.
Građani bez dovoljno zaštite
MONITOR: Koliko su naša društva aktivna u zaštiti interesa građana? Sporadično ima štrajkova, ali ne i građanske neposlušnosti iako se teško živi pod ćudljivim ponašanjem političkih elita koje očigledno „pritežu i popuštaju” bez planova i strategije.
RAKIĆ-VODINELIĆ: Društva na području bivše Jugoslavije još nemaju jasne mehanizme zaštite građana, niti postoje ozbiljni sindikati. Štaviše, u Srbiji je u poslednjih nekoliko dana došlo do ozbiljnog raskola među nekim nevladinim organizacijama, što će u budućnosti još više oslabiti institucije civilnog društva. Kratko rečeno, neki delovi civilnog društva deluju više kao provladine agencije nego zaštitnici građanina, građanskih institucija i svakodnevnog života. Ipak, važno je i to što se bar negde ipak uspelo sa nezavisnim institucijama, kao što je Ombudsman ili Poverenik za informacije od javnog značaja i što je stečena navika da se njihove delatnosti ne ignorišu. Ali te institucije su još uvek slabe i nedovoljne u odnosu na ukupnost kršenja i ignorisanja prava građana i na njihov težak ekonomski položaj.
Nastasja RADOVIĆ

Komentari

POVEZANE VIJESTI:

INTERVJU

DEJAN MILOVAC, MANS: Najteži dio posla tek predstoji

Objavljeno prije

4 dana

na

19 Juna, 2026

Objavio:

Volio bih da mladi ljudi nagradu koju je dobila Vanja dožive kao poruku da ne odustaju od svojih uvjerenja čak ni onda kada se stvari čine teškim i gotovo nemogućim. Društva se ne mijenjaju preko noći, ali ni sama od sebe. Mijenjaju ih ljudi koji su spremni da istraju, rade profesionalno i ne pristaju na kompromise kada su u pitanju osnovne vrijednosti poput poštenja, odgovornosti i javnog interesa

 

 

MONITOR: Izvršnoj direktorici MANS-a Vanji Ćalović ove je sedmice u Milanu uručena nagrada „Giorgio Ambrosoli“, priznanje koje se dodjeljuje pod pokroviteljstvom predsjednika Republike Italije za integritet, odgovornost i profesionalnost u zaštiti vladavine prava. Ona je poručila da nagradu ne doživljava samo kao lično priznanje, već kao priznanje radu MANS-a. Kako je vi doživljavate?

MILOVC:  Vanja je potpuno u pravu kada kaže da se ova nagrada ne može posmatrati samo kao lično priznanje. Nagrada nosi ime čovjeka koji je postao simbol profesionalnog integriteta i hrabrosti u suprotstavljanju organizovanom kriminalu i korupciji. Upravo zato njena vrijednost prevazilazi pojedinca i postaje priznanje vrijednostima koje zastupa.

Za mene, ova nagrada ima i posebno značenje. Velika je privilegija što sam najveći dio svoje profesionalne karijere proveo u MANS-u, organizaciji koja je pokazala da se i u maloj zemlji, sa ograničenim resursima, može voditi dosljedna borba protiv korupcije. Imao sam priliku da radim sa ljudima koji su godinama bili spremni da se suprotstavljaju zloupotrebama moći, često uz značajne profesionalne i lične rizike. Malo ko ima priliku da radi posao za koji iskreno vjeruje da ima društveni značaj i da pri tome vidi konkretne rezultate svog rada.

Zato ovu nagradu doživljavam prije svega kao priznanje radu MANS-a i svih ljudi koji su tokom prethodnih decenija bili dio naše borbe za transparentnije institucije, odgovorniju vlast i vladavinu prava. Mnogi od njih nikada nijesu bili u centru pažnje javnosti, ali su svojim radom doprinijeli da brojni slučajevi korupcije, zloupotrebe javnih resursa i organizovanog kriminala budu otkriveni, dokumentovani i predstavljeni javnosti uprkos brojnim preprekama.

Posebnu težinu ovom priznanju daje činjenica da dolazi u trenutku kada se Crna Gora nalazi pred možda najvažnijom fazom svog evropskog puta. Ono predstavlja potvrdu da se dosljednost, profesionalnost i odbrana javnog interesa prepoznaju i van granica naše zemlje.

Veoma je važno da ova nagrada pošalje i širu poruku, naročito mladim ljudima.  Mnogi odrastaju sa osjećajem da su institucije prespore, da promjene dolaze teško i da pojedinac ne može značajno uticati na društvo oko sebe. U takvom ambijentu lako je postati ravnodušan ili zaključiti da se ništa ne može promijeniti.

Primjer Giorgia Ambrosolija, kao i ljudi koji danas dobijaju priznanje koje nosi njegovo ime, pokazuje da integritet, profesionalnost i upornost imaju vrijednost čak i onda kada se rezultati ne vide odmah. Najvažnije promjene gotovo nikada ne dolaze brzo i rijetko su rezultat rada jednog čovjeka ili jedne generacije.

Volio bih da mladi ljudi ovu nagradu dožive kao poruku da ne odustaju od svojih uvjerenja čak ni kada se stvari čine teškim ili gotovo nemogućim. Društva se ne mijenjaju preko noći, ali ni sama od sebe. Mijenjaju ih ljudi koji su spremni da istraju, rade profesionalno i ne pristaju na kompromise kada su u pitanju osnovne vrijednosti poput poštenja, odgovornosti i javnog interesa.

MONITOR: Slika Crne Gore bila bi definitivno drugačija da nema dugogodišnjeg predanog rada vaše organizacije na razotkrivanju brojnih zloupotreba moći, korupcije i organizovanog kriminala. No, koliko ste zadovoljni današnjom slikom Crne Gore?

MILOVAC: Ne mogu reći da sam zadovoljan, iako postoje određeni razlozi za optimizam. Međutim, kada govorimo o suštinskim promjenama, napredak je sporiji nego što bi trebalo da bude. Ključni problem ostaje činjenica da politička korupcija u Crnoj Gori nije skup pojedinačnih incidenata, već sistemski problem koji je decenijama ugrađivan u način funkcionisanja države. Takav sistem nije nastajao preko noći, pa se nije mogao ni promijeniti samo smjenom vlasti.

Vrijeme nakon 2020. godine nijesmo iskoristili na način na koji smo mogli i morali. Tada je postojala jedinstvena prilika da se ponudi sistemski odgovor na problem sistemske korupcije, da se reformišu institucije koje su bile zarobljene političkim uticajem, uspostave snažniji mehanizmi kontrole vlasti i stvore uslovi za istinsku odgovornost nosilaca javnih funkcija.

Umjesto toga, najveći dio političke energije potrošen je na ispunjavanje uskopartijskih interesa, preraspodjelu političke moći i obezbjeđivanje što bolje početne pozicije za naredne izborne cikluse. Umjesto dubokih reformi često smo svjedočili zamjeni jednih partijskih interesa drugim, dok su ključni problemi ostajali neriješeni.

To se posebno vidi u oblastima koje su od presudnog značaja za borbu protiv korupcije. Nijesmo dobili dovoljno snažne mehanizme za kontrolu političke korupcije, nijesmo riješili problem partijskog uticaja na zapošljavanje i upravljanje državnim resursima, a rezultati u oblasti finansijskih istraga i oduzimanja nezakonito stečene imovine i dalje su ograničeni.

Posebno zabrinjava činjenica da zapošljavanje u državnim kompanijama ostaje praktično van domašaja ozbiljnije kontrole. Taj segment predstavlja jedan od najvažnijih mehanizama političkog uticaja na birače i jedan od ključnih razloga zbog kojih problem zloupotrebe javnih resursa nije suštinski riješen.

Najteži dio posla tek predstoji.

MONITOR: Kako vidite nalaze nedavno objavljenog Non paper-a?

MILOVAC: Nalazi pokazuju da između političkog optimizma koji prati evropske integracije i stvarnog stanja u oblasti vladavine prava i dalje postoji značajan jaz.

To ne znači da napretka nema. EK prepoznaje određene pozitivne pomake i činjenicu da je Crna Gora ostvarila napredak u pregovaračkom procesu. Međutim, jednako jasno poručuje da ključni problemi još nijesu riješeni.

Više nije dovoljno usvojiti zakon, formirati radnu grupu ili otvoriti istragu. Evropska unija traži pravosnažne presude, oduzetu nezakonito stečenu imovinu, transparentne institucije i mjerljive rezultate u borbi protiv korupcije na visokom nivou.

MONITOR: Tužilaštvo se oglasilo, zadovoljno svojim rezultatima u kontekstu tog dokumenta. Jeste li vi?

MILOVC: Postoje pomaci i bilo bi nepošteno tvrditi da ih nema. Posljednjih godina otvoren je veći broj istraga, pokrenuti su postupci protiv pojedinaca koji su ranije bili praktično nedodirljivi i to predstavlja određeni napredak.

Međutim, mjerilo uspjeha su pravosnažne presude, odgovornost za korupciju na visokom nivou i trajno oduzimanje nezakonito stečene imovine.

Imamo veliki broj predmeta koji godinama traju bez konačnog epiloga. Slučajeve koji su predstavljani kao istorijski iskoraci, a koji i dalje čekaju konačne sudske odluke.

Slučaj Telekom je možda najjasniji primjer koliko su institucionalni propusti iz prošlosti i danas prepreka ostvarivanju pravde. Nakon više od dvije decenije građani i dalje čekaju puni epilog afere koja je svojevremeno bila jedan od najvažnijih korupcionaških slučajeva u zemlji.

Zato bi bilo korisnije da institucije manje energije troše na samohvalu, a više na ostvarivanje mjerljivih rezultata.

MONITOR: Jeste li optimistični kada je u pitanju istinska demokratizacija Crne Gore i uspostavljanje vladavine prava?

MILOVAC: Optimista sam kada je u pitanju članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji, ali  mnogo oprezniji kada govorimo o istinskoj demokratizaciji države i uspostavljanju održive vladavine prava.

Zabrinjava to što načajan dio političkih elita članstvo u EU i dalje posmatra kao konačni cilj reformskog procesa, a ne kao početak nove faze razvoja države.

Proces evropskih integracija nerijetko se koristi kao instrument političkog marketinga i populizma. Građanima se šalje poruka da će sam čin pristupanja EU riješiti najveći dio problema sa kojima se suočavamo. Iskustva brojnih država članica pokazuju da stvari nijesu tako jednostavne. Članstvo može stvoriti bolji okvir za razvoj, ali ne može zamijeniti kvalitet institucija, političku odgovornost i dosljednu primjenu zakona.

Premalo smo energije uložili u izgradnju institucija koje će moći da nose reforme i nakon formalnog završetka pregovora. Već bi trebalo razgovarati o mehanizmima koji će osigurati da ključne reforme ostanu održive i nakon pristupanja. To se posebno odnosi na pravosuđe, borbu protiv korupcije, kontrolu političke moći i zaštitu integriteta javnih institucija.

Konačni cilj ne treba da bude zatvaranje pregovaračkih poglavlja niti datum ulaska u EU. Cilj treba da bude izgradnja države u kojoj građani vjeruju institucijama zato što vide da zakon jednako važi za sve, da se javni resursi koriste u javnom interesu i da politička moć nije iznad pravila. Tek tada ćemo moći da kažemo da je proces evropskih integracija zaista uspio.

 

Otpor prema snažnijim mehanizmima za oduzimanje imovine postoji kod gotovo svih vlasti nakon DPS-a

MONITOR:  Ministarstvo pravde najavilo je da priprema izradu posebnih zakona kojima bi uredilo oblast (zlo)upotrebe vještačke inteligencije (AI), a u tome će imati podršku italijanskog resora pravde. Dugo se vodila polemika o italijanskom modelu oduzimanja nezakonito stečene imovine, za koji se MANS zalagao. Jesmo li i normativno mogli bolje?

MILOVAC: Sigurno da jesmo. Crna Gora i dalje pokazuje ozbiljnu nesposobnost da dizajnira zakonodavni i institucionalni okvir koji bi državi dao stvarnu prednost u borbi protiv organizovanog kriminala i korupcije.

MANS je godinama ukazivao da ta borba ne može biti uspješna ukoliko se država oslanja isključivo na dugotrajne i često neizvjesne krivične postupke. Iskustvo zemalja koje su ostvarile najbolje rezultate pokazuje da je jedan od najefikasnijih načina borbe protiv mafije oduzimanje nezakonito stečene imovine.

Organizovani kriminal opstaje zahvaljujući ogromnim finansijskim resursima. Taj novac kriminalnim grupama omogućava ne samo luksuzan život, već i angažovanje najboljih pravnih timova, prikrivanje tragova novca, uticaj na svjedoke i, u najgorem slučaju, nastavak korumpiranja pojedinaca unutar institucija koje bi trebalo da ih procesuiraju. Zbog toga je oduzimanje imovine mnogo više od finansijske mjere – ono predstavlja način da se kriminalnim strukturama oduzme moć.

To je bila logika italijanskog modela kojem se MANS godinama divi i koji smo zagovarali. Nažalost, Crna Gora ni nakon promjene vlasti nije pokazala spremnost da prihvati takvu logiku. Posebno je teško razumjeti činjenicu da je otpor prema snažnijim mehanizmima za oduzimanje imovine ostao kod gotovo svih vlasti nakon DPS-a.

Danas je normativni okvir unaprijeđen u odnosu na raniji period, ali i dalje nije postavljen na način koji bi državi omogućio stvarnu stratešku prednost nad organizovanim kriminalom. Bez toga je teško očekivati trajne rezultate.

Milena PEROVIĆ

Komentari

nastavi čitati

INTERVJU

ĐORĐE VUKČEVIĆ, INŽENJER ROBOTIKE: AI prelazi iz digitalnog u fizički svijet

Objavljeno prije

4 dana

na

19 Juna, 2026

Objavio:

Države i međunarodne institucije moraju na vrijeme razviti pravila, standarde i mehanizme sprovođenja koji će osigurati da AI ostane alat u službi čovjeka, a ne sistem koji djeluje van ljudske kontrole. Ovo nije samo tehnološko pitanje već pitanje budućeg uređenja društva

 

 

 

Đorđe Vukčević se školovao na Mašinskom fakultetu Univerziteta Crne Gore, smjer Mehatronika, gdje je  stekao osnovu iz mašinstva, elektrotehnike, automatike i robotike. Tokom studija je 2015. godine dobio nagradu „19. decembar“ za najboljeg studenta Mašinskog fakulteta. Nakon završenih osnovnih studija podržan je nacionalnom stipendijom za izvrsnost Ministarstva prosvjete i nauke Crne Gore, zahvaljujući kojoj je nastavio školovanje u Njemačkoj. Sa njemačkim univerzitetskim timom 2018. godine postao sam vicešampion Njemačke i svijeta u robotici na RoboCup takmičenju.

MONITOR: Radite u Njemačkoj u jednoj od vodećih kompanija iz robotike i vještačke inteligencije Neura Robotics.  Kompanija razvija Physical AI (fizičku vještačku inteligenciju). Na čemu vi radite, a koje programe razvija kompanija?

VUKČEVIĆ: U kompaniji radim kao inženjer i team leader u oblasti teleoperacije robotskih sistema. Vodim tim koji razvija jednu od ključnih tehnologija iza platforme NeuraGym. Pojednostavljeno, NeuraGym se može opisati kao koncept trening centara za robote, gdje se robotski sistemi uče, testiraju i pripremaju za rad u stvarnom svijetu.
Kompanija razvija robotske platforme i softverski ekosistem za Physical AI, odnosno za povezivanje vještačke inteligencije sa fizičkim robotskim sistemima. Cilj nije samo da roboti izvršavaju unaprijed programirane pokrete, već da vremenom postanu sistemi koji razumiju okruženje, uče iz podataka, sarađuju sa ljudima i drugim robotima, i dijele stečeno znanje kroz širi robotski ekosistem.

Dodatno, Neura Robotics je nedavno ostvarila rekordnu Series C rundu finansiranja do 1,4 milijarde dolara. Riječ je o najvećoj investicionoj rundi ikada za jednu full-stack robotics kompaniju, što predstavlja svjetski rekord za ovaj tip kompanije. Među investitorima su, između ostalih, Amazon, NVIDIA, Qualcomm, Bosch,Tether i Evropska investiciona banka.

To je veliki trenutak ne samo za Neura Robotics, već i za evropski deep-tech, jer pokazuje da Evropa može graditi globalno relevantne kompanije u robotici, vještačkoj inteligenciji i Physical AI-ju. Za mene lično je posebno važno što sam dio tog tima i što moj rad doprinosi jednoj od ključnih tehnoloških oblasti u kompaniji. Naravno, ovakvi rezultati su ishod rada velikog broja ljudi i timova, ali mi je važno što moj tim radi na tehnologiji koja je direktno povezana sa budućnošću robotskog učenja, teleoperacije i Physical AI-ja.

MONITOR: Svijet se tehnološki ubrzano mijenja. Kakva su predviđanja što se tiče AI i robotike?

VUKČEVIĆ: Nalazimo se u trenutku kada vještačka inteligencija prelazi iz digitalnog u fizički svijet. Do sada je najveći dio javne pažnje bio usmjeren na generativnu AI, chat sisteme, obradu teksta, slika, programiranje i digitalne alate. Sljedeći veliki korak je povezivanje te inteligencije sa robotima, mašinama i fizičkim procesima.

Najveći napredak očekujem u robotima koji izlaze iz kontrolisanih industrijskih okruženja i ulaze usvakodnevni život: u domaćinstva, logistiku, zdravstvo, brigu o starijima, poljoprivredu, građevinu,
uslužne djelatnosti i prostore gdje roboti moraju da se prilagođavaju ljudima i nepredvidivim situacijama. Industrijska robotika već decenijama postoji i veoma je razvijena, ali pravi izazov je napraviti robote koji mogu pouzdano raditi u otvorenom, promjenljivom i ljudskom okruženju.

MONITOR: Koliko će te promjene uticati na tržište rada?

VUKČEVIĆ: AI i robotika će sigurno promijeniti tržište rada, ali ne mislim da će se to desiti preko noći. Ta tranzicija će trajati godinama, možda i decenijama, jer se prvi put u istoriji ozbiljno približavamo trenutku u kojem ljudska radna snaga više neće biti neophodna za veliki broj zadataka koji su dosada bili osnova ekonomskog razvoja i svakodnevnog života. To je ogromna društvena promjena, ne samo tehnološka.

U mnogim oblastima roboti će prvo preuzimati opasne, monotone, fizički teške ili vrlo precizne zadatke. Istovremeno će se otvoriti potreba za novim zanimanjima, novim oblicima edukacije i novim vrstama saradnje između ljudi i mašina. Zbog toga je važno da se društva na vrijeme pripreme, kroz obrazovanje, regulaciju i javnu debatu, a ne da se o ovim promjenama razmišlja tek kada one već postanu svakodnevica.

MONITOR: Jedan od pionira AI Stjuart Rasel je nedavno upozorio da bi AI mogla ugroziti ljudski rod. Kakav je Vaš stav?

VUKČEVIĆ: Mislim da upozorenja Stjuarta Rasela treba shvatiti veoma ozbiljno. Riječ je o jednom od pionira vještačke inteligencije, čovjeku koji je decenijama učestvovao u razvoju ove oblasti i čiji su udžbenici
i radovi oblikovali generacije AI stručnjaka. Zato njegova upozorenja ne treba posmatrati kao senzacionalizam, već kao poziv da se tehnologija razvija odgovorno.

Ne bih otišao u krajnost da kažem da je vještačka inteligencija sama po sebi prijetnja čovječanstvu, ali ne bih ni potcijenio rizike. AI sistemi postaju sve moćniji, sve autonomniji i sve prisutniji u digitalnom i fizičkom svijetu. Kada se takvi sistemi povežu sa robotima, autonomnim vozilima, industrijskim postrojenjima, informacionim sistemima ili potencijalno vojnim tehnologijama, pitanje bezbjednosti više nije samo akademsko pitanje, nego direktno društveno i političko pitanje. Zato mislim da je ključ u odgovornom razvoju, jasnim sigurnosnim standardima, transparentnosti i ljudskoj kontroli. U robotici se bezbjednost ne može tretirati kao dodatak na kraju razvoja. Ona mora biti ugrađena od samog početka, kroz dizajn sistema, testiranje, validaciju i jasnu odgovornost ljudi i institucija koje te sisteme razvijaju i koriste.

Posebno je važno da politički lideri, regulatori i institucije u svim zemljama što prije ozbiljno shvate ovu temu. Tehnologija se razvija veoma brzo, a zakoni, etički standardi i mehanizmi kontrole često
kasne za realnošću. Ako želimo da spriječimo pogrešnu ili opasnu upotrebu AI-ja, potrebno je djelovati proaktivno, a ne čekati da se problemi prvo dogode.To znači da države i međunarodne institucije moraju na vrijeme razviti pravila, standarde i mehanizme sprovođenja koji će osigurati da AI ostane alat u službi čovjeka, a ne sistem koji djeluje van ljudske kontrole. Ovo nije samo tehnološko pitanje, već pitanje budućeg uređenja društva.

Ja sam tehnološki optimista, ali ne naivan optimista. Vjerujem da AI i robotika mogu donijeti ogroman napredak u medicini, obrazovanju, industriji, energetici i svakodnevnom životu. Ali upravo zato što je potencijal toliko veliki, odgovornost mora biti jednako velika. Razvoj ne treba zaustaviti iz straha, ali ga treba usmjeriti mudro, odgovorno i na vrijeme.

MONITOR: Da li imate namjeru da se vratite ili sarađujete sa stručnjacima iz Crne Gore?

VUKČEVIĆ: Da, planiram da se uskoro vratim u Crnu Goru. Nakon više godina obrazovanja, istraživanja i rada u inostranstvu, želim da stečeno znanje, iskustvo i međunarodne kontakte stavim u službu razvoja
domaćeg tehnološkog i inovacionog ekosistema. Smatram da Crna Gora ima mnogo talentovanih mladih ljudi, ali da nam treba više konkretnih mostova prema međunarodnim projektima, kompanijama, laboratorijama i savremenim tehnološkim trendovima.

Kod nas sigurno postoje stručni ljudi. Problem je često u tome što nemamo dovoljno razvijenu infrastrukturu, dovoljno velik broj visokotehnoloških kompanija i dugoročnih programa
koji bi mladim ljudima omogućili da ostanu i razvijaju se u oblastima kao što su robotika, AI, automatizacija ili napredni softver. Talent postoji, ali talentu treba sistem.

Dobar primjer pozitivnog koraka je Naučno-tehnološki park Crne Gore. Takve institucije su važne jer stvaraju prostor gdje se mogu povezati startapovi, istraživači, univerziteti, kompanije, investitori
i ljudi iz dijaspore. Naučno-tehnološki park već nudi podršku startapima i rastućim kompanijama kroz programe, infrastrukturu, javne pozive i povezivanje inovacionih aktera, što je upravo pravac u kojem Crna Gora treba da ide.

Naravno, to je tek početak. Da bismo se ozbiljno bavili savremenim tehnologijama, potrebno je dalje jačati laboratorije, praktičnu nastavu, univerzitetsko-industrijsku saradnju, evropske projekte i mentorstvo za mlade inženjere. Crna Gora ne mora pokušavati da kopira velike zemlje. Mi ne možemo imati isti obim industrije kao Njemačka, SAD ili Kina, ali možemo graditi pametne niše i povezivati se sa međunarodnim ekosistemima.

MONITOR: Koliko dijaspora može pomoći?

VUKČEVIĆ: Posebno vjerujem u ulogu dijaspore. Mnogo ljudi iz Crne Gore radi u ozbiljnim kompanijama, univerzitetima i istraživačkim centrima širom svijeta. Ako se ti ljudi bolje povežu sa domaćim institucijama, studentima i preduzetnicima, to može biti veliki resurs. Ne mora se svako odmah fizički vratiti, ali se znanje, kontakti i iskustvo mogu vraćati kroz mentorstvo, zajedničke projekte, gostujuća predavanja, startape i saradnju sa univerzitetima.

Moj cilj je da u narednom periodu doprinesem upravo tome: razvoju projekata i saradnji koje povezuju međunarodno iskustvo sa potencijalom koji postoji u Crnoj Gori. Vjerujem da oblasti kao
što su robotika, vještačka inteligencija, automatizacija i napredni softver mogu biti dio budućnosti Crne Gore, ali samo ako ih tretiramo ozbiljno, dugoročno i sistemski.

Važno je da u Crnoj Gori promijenimo način na koji gledamo na tehnologiju. Ne treba da budemo samo korisnici tuđih aplikacija i gotovih rješenja, već da gradimo ljude koji razumiju kako se tehnologija stvara. To znači više praktičnog rada, više laboratorija, više studentskih projekata, više takmičenja, više saradnje sa industrijom i više podrške za mlade koji žele da prave nešto novo.

Predrag NIKOLIĆ

Komentari

nastavi čitati

INTERVJU

DR ZORAN STOJILJKOVIĆ, POLITIKOLOG, PROFESOR U PENZIJI FPN, BEOGRAD: Globalna arena pomakla se ka Pacifiku, Balkan nije prioritet

Objavljeno prije

4 dana

na

19 Juna, 2026

Objavio:

Liberalna Evropa ne bi trebalo da gaji iluzije – vladajući u Vašingtonu su je proglasile neprijateljem. Posljedično, slažem se sa onima koji drže da se Evropa suočava sa izborom između potpune potčinjenosti diktatima Vašingtona i skoka u geopolitičku nezavisnost. Ako Evropa želi da spriječi sopstvenu vazalizaciju, njene nacionalne države moraju preduzeti akciju. Najrealnija opcija je „savez voljnih“, predvođen Njemačkom i Francuskom

 

 

MONITOR: Kako  gledate na izjavu Aleksandra Vučića da će prije nego što napusti predsjedničku funkciju, uvesti privatne strane univerzitete u Srbiji – „radi konkurentnosti“ i poboljšanja kvaliteta domaćih državnih? On je to pokušavao i prije studentskih protesta, a da li bi, u okolnostima postojanja organizovanog studentskog pokreta, to bila „crvena marama“ koja bi radikalizovala univerzitetsku i političku situaciju u zemlji?

STOJILJKOVIĆ: Teško da bilo šta još može, nakon nasilja, pritisaka i osvete neizborom nastavnicima koji su aktivno podržali proteste i blokade, dodatno podići tenzije na relaciji Univerzitet – nenadležni a sveprisutni Predsednik i njegova pretorijanska garda. Ćacilend obrazac je bahata, karikaturalna i primitivna verzija Andrićeve Proklete avlije. Tradicija je već autoritarnih vlasti osveta svim oazama otpora i ona je sa pričom o konkurenciji neakreditovanih stranih visokolškolskih ustanova „lenjom” državnom Univerzitetu već najavljena. Imam dva direktna pitanja: Gde su tačke fabrikovanja fakultetskih diploma koje poseduje značajni broj državnih fuznkcionera? Kako će to Predsednik poboljšati kvalitet Univerziteta u Beogradu ako je on, uz sve opstrukcije koje mu pravi, još u krugu dva odsto nabolje rangiranih u svetu?

MONITOR: Vučić stalno najavljuje skore izbore, a javnost se „peca“, iznoseći razne scenarije, pa i onaj ko bi mogao biti Vučićev predsjednički kandidat. Šešelj najavljuje  predsjedničku kandidaturu i to mu ne bi bilo prvi put. Kakva bi mogla biti njegova uloga na aktuelnoj političkoj sceni i u Vučićevim planovima?

STOJILJKOVIĆ: Vučić nema – i svesno je bar deceniju radio da nema, iole ubedljivog kandidata koji bi ga nasledio na poziciji Predsednika. No, čini se da još može proizvesti  tuce renesansno-folklornih kandidata (Nestorović, Karić…), koji mogu devalvirati izbore i dovesti do drugog kruga. Eventualna kandidatura Šešelja samo bi pokazala koliko je ta ortodoksna verzija radikala definitivno potrošena u Srbiji.

MONITOR: Na Tivatskom samitu, Predsednik Srbije je odbio čak i državni protokol, a poveo je veliku grupu ultralojalista, sumnjivih biografija i ciljeva, koji su vraćeni natrag. Ovih dana se optužbe nastavljaju Vučićevom tezom da Crna Gora vodi hibridni rat protiv Srbije. Računa li Vučić da unutar Crne Gore ima pristalice koje bi mogle praviti probleme i da li bi u tome neku ulogu mogao da ima organizovani kriminal?

STOJILJKOVIĆ: Čitava orkestracija njegovog nastupa na samitu u Tivtu je brukajuća za pristojnu Srbiju i izraz je provale besa i agresije izavane porazom strategije dociranja i uslovljavanja zemljama u regionu. Ona nije proizvela razumevanje čak ni tvrdih nacionalista u Srbiji. Toliko je blamirajuća da će je teško podržati direktno i njegova klijentela u Crnoj Gori. Čak i uz pozivanje na „antisrpsku histeriju“. Kad je o organizovanom kriminalu koji se bogati uz pomoć i sadejstvo vlasti, on nije nikada, videlo se to već, i bez rezervne pozicije i perspektivnih političkih adresa kojima nudi asistenciju. Tiho odstupanje je već počelo.

MONITOR: Kako gledate na  položaj Srbije poslije Tivatskog samita i novog Francusko-njemačkog non pejpera?

STOJILJKOVIĆ: Držim da je ostanak Srbije u evropskom krugu dobar, čak nužan i za Srbiju i za region – svaki drugi ishod bio bi krajnje rizičan. Istovremeno, očita je rešenost EU zvaničnika da pokažu, kroz narativ o različim brzinama pridruživanja i posmatranja, „inventivnost“ u pogledu svoga geostrateškog zaokruživanja. Bojim se da taj put, koji liči na kompoziciju u kojoj lokomotivi, spavaćim kolima, putničkoj klasi slede i teretna kola, put koji odgovara brzini promene vrednosnog obrasca „prosečnog” birača u Srbiji.

MONITOR: EU je sve dalje, Putin kao da više ne vjeruje srpskom režimu, a od ličnog i političkog zbližavanja Vučića sa rampom, ostaju afere i udvoričke čestitke. Ali tu je Si Đinpingov orden i investicije od blizu milijardu eura. Pored Kine, Vučić sve češće ugošćava i odlazi u posjete nedemokratskim liderima zemalja Srednje Azije, koje su i članice Šangajske organizacije za saradnju. Da li je ovo izraz spoljnopolitičkog bezizlaza ili lift za nastavak koruptivno sumnjivih ulaganja?

STOJILJKOVIĆ: Iskreno, ako vas u situaciji postojanja realne političke alternative i ogrančena demokratizacija može koštati vlasti, ciničniji od mene rekli bi i odgovornosti za stvorene kriminalizovane, koruptivno- klijentelističke mreže, šta vam drugo preostaje no da sarađujete sa onima slične brige za demokratske standarde? To je onda osnov da spinujete priče o svojoj suverenosti i nikad viđenom razvoju i zaglumljujete regionalnu veličinu. Naravno, niko vam više ne veruje, ali veliki nemaju interes da prestanu da vas tutorišu, ili bar trpe, sve dok ne pronađu novog miljenika i investiraju u njega. Zato, iz različitih kuhinja, i dolaze i priče o nacionalnoj tvrdoći i nepouzdanosti studentske liste.

MONITOR: Janis Varufakis je u tekstu za Project Syndicate, napisao da nova politika EU koja naglašava pitanje bezbjednosti pa i sopstvenih odbrambenih snaga, faktički nemoguća. Ona bi zahtjevala, po mišljenju Varufakisa, izlazak iz NATO. Kako cijenite neku vrstu nove politike nezavisnog privrednog i vojnog jačanja EU i Evrope, uz nadu u povratak na vrh globalnog političkog uticaja?

STOJILJKOVIĆ: Varufakis, po mom sudu, cilja na činjenicu da je NATO u svom negdašnjem obliku faktički mrtav, ali da će opstati kao nekakav organizacijski mastodont. Liberalna Evropa ne bi trebalo da gaji nikakve iluzije – vladajuće sile u Vašingtonu su je proglasile neprijateljem. Neko ko je optužen za „iskorenjivanje“ sopstvene civilizacije nije saveznik nego nepouzdani partner koji se mora, i podržavanjem desnih političkih rivala,  obuzdati. Posledično, slažem se sa onima koji drže da se Evropa suočava sa izborom između potpune potčinjenosti diktatima Vašingtona i skoka u  geopolitičku nezavisnost. Pri tome, EU nije jak geopolitički igrač – previše se lako blokira, a njeni zvaničnici su nesposobni da strateški politički razmišljaju. Ako Evropa želi da spreči sopstvenu vazalizaciju i dugo najavljivanu geopolitičku degradaciju, njene nacionalne države moraju same preduzeti akciju. Najrealnija opcija je „savez voljnih“, predvođen Nemačkom i Francuskom.

MONITOR: Govori se o tome da je novi svjetski poredak u stvari multipolarna dominacija nekoliko svjetskih sila, bez ambicije da jedna od njih, vremenom, postane jedini globalni hegemon. Da li je Kina ta koja će, vremenom, pokazati da je taj koncept multipolarnosti nemoguć?

STOJILJKOVIĆ: Kina nema taj interes, odnosno nije spremna da plati visoku cenu njegovog otvorenog manifestovanja. Aktuelno, dovoljna joj je zadovoljština da se svet, kako to u svojoj Velikoj transformaciji tvrdi Branko Milanović, vratio u odnose uticaja i moći od pre dva veka, pre industrijske revolucije. Vreme je za otrežnjenja, krajnje je vreme i za nezavisnu evropsku mirovnu inicijativu, zasnovanu na realnoj proceni sopstvenih interesa i snaga. De facto povlačenje Amerikanaca iz NATO-a verovatno će promeniti i računicu u Moskvi. To važi i za Kinu. Ništa ne bi trebalo da obavezuje na vođenje čisto američke bitke protiv Pekinga.

MONITOR: Sukob SAD–Iran je pred formalnim rješenjem. Netanjahu nije učestvovao u zaključivanju mira i kaže da će izraelska vojska ostati u Libanu, Gazi i Siriji – koliko je potrebno. Da li su, u sadašnjem rasporedu globalne moći i interesa, mogući trajniji periodi mira na Bliskom istoku nego što je to bio slučaj poslije ranijih mirovnih sporazuma?

STOJILJKOVIĆ: Barem do kraja ove decenije, odnosno novog kruga predsedničkih izbora u SAD, bićemo svedoci planetarne nestabilnosti i sleganja tla u potrazi za novom, multipolarnom arhitekturom moći. To je  dobrano zavisno od toga koliko će biti trajno Trampovo hiperprotekcionističko, neskriveno kalkulantsko i tgovačko nasleđe.

U tom okviru Trampova baza – MAGA glasači, dovodi u pitanje rizičan sukob s Iranom jer je Tramp zavodljivo u kampanji obećao da neće počinjati nove ratove. Ili bar ne one koji nisu operetski i za cilj imaju bildovanje imidža nepobedivog u sopstvenom dvorištu. Kongresni izbori u novembru, proslava 250 godina Amerike u julu, ali i Svetsko fudbalsko prvenstvo u toku – sve su to faktori koji su ga pritisli prema brzom i, čini se, privremenom izlazu.

Dugoročno, međutim, Amerika gubi meku moć gubeći poverenje saveznika, i to će se na kraju videti i u tvrdoj moći – u ekonomskoj i vojnoj sferi. Države su počele tražiti pouzdanije partnere. A ko nudi tu stabilnost? Zasad, puno više Kina nego Amerika. Privremeni izlaz može biti i izrastanje relativno autonomnih (sub)regionalnih igrača, u koje spada i EU.

Pošto se globalna arena pomakla ka Pacifiku, Balkan nije prioritet. I to nam je, dok traje, naoko paradoksalno, jako dobra vest. Ako dođe do mira u Ukrajini i oslabe ratne trube i stanovište da do sukoba sa Rusijom mora doći u nekokoliko narednih godina, odnosno ojača realizam u procenama sopstvene pozicije i interesa, nismo bez šansi da nam (politički) životi postanu normalni i ugodno dosadni i predvidivi.

Nastasja RADOVIĆ

Komentari

nastavi čitati

Izdvajamo