Povežite se sa nama

FELJTON

MIRKO ĐORĐEVIĆ: SJAJ I BEDA UTOPIJE (III): Rusko iskustvo

Objavljeno prije

na

Disidenstvo, naravno, nije samo naš problem, ono je bilo pojava koja je u najrasprostranjenijoj zemlji realnoga socijalizma igrala veliku ulogu; problem nije u nekakvoj disidenstkoj revoluciji niti u tome da li je nje bilo ili nije bilo, već u jednom izazovu I duhovnom otporu koji je igrao ulogu „pripreme” velikih mena, pa i lomova, koji su ubrzo usledili; ni Volter ni Ruso nisu postali članovi „konventa” i vladajuće strukture republikanskoga sistema, ali im taj sistem sa svojim trajnim institucijama, duguje dobar deo mogućnosti nastanka i uspostavljanja i početka života na istorijskoj sceni Evrope. To su skoro banalne i školske istine koje se ipak moraju ponoviti. Nije nikakvo slučajno, na primer, što su mnogi disidenti lako prihvatili neki vid onoga što se zvalo demokratizacija ali nikako ili skoro nikako ono što se razume pod pojmom demokratija – u prvom slučaju se ostajalo u okvirima sistema totalitarne društvene prakse, a u drugom se činilo – ako se činio – iskorak upravo iz tog sistema. Nije slučajno ni to što su mnogi disidenti izabrali naciju – svoje pleme – ali ne i čoveka i građanina. Na toj razmeđi između nacionalizma i demokratije zbivala se drama našeg disidenstva čiji se glavni čin okončao počekom osamdesetih godina opredeljenjem za nacionalizam.

Negde na toj razmeđi – koju bi trebalo vremenski precizno odrediti – terbalo bi još jednom pokušati dijalog i o disidenstvu i sudbini disidenata.

Rusko iskustvo je bolje poznato – više se nametalo svetu, a posle afere oko Andreja Sinjavskog disidentstvo je u toj zemlji postalo zaista masovna pojava. Sam je Sinjavski specifičan „znak” ali i veoma pouzdan svedok i tumač fenomena; on je disidentstvo doživeo i kao lično iskustvo – godine robijanja u polarnim predelima – i kao pojavu čijem će se smislu kasnije posvetiti.

Sinjavski je problemu pristupao i iz ugla ličnog iskustva ali i iz ugla nužne rasprave koja je važna za period koji se označava kao tranzicija kojem smo svedoci na prostoru čitavoga Istoka; to se najbolje vidi iz njegovog spisa pod karakterističnim naslovom Disidentstvo kao lično iskustvo koji je nastao još 1982. godine, ali koji se nedavno pojavio i njegova je aktuelnost ostala prvorazredna.

Bitne teze A. Sinjavskog su relevantne i za sve ono što se i kod nas nametnulo sa svim onim zabunama o kojima smo nešto već kazali. Disidenti iz Rusije – naglašava Sinjavski – našli su se, nakon dolaska na Zapad, u situaciji koja je po njih bila nepovoljnija od one u zemlji iz koje su bežali, i gde su bili progonjeni; to je paradoksalno, ali i razumljivo jer je nestao izazov za duhovni i fizički otpor, a pri tom na Zapadu su se suočili sa njima do tada nepoznatim šokom od slobode i iznenađenjem jednog blagostanja o kakvom ni sanjali nisu.

Međutim, ono što je najparadoksalnije sastojalo se u tome što je disident na Zapadu izgubio nezavisnost – on se našao u vlasti „bosa-ideologa” koji ga u jednoj takvoj civilizaciji bukvalno koristi i nameće mu ono što je njemu bilo najodioznije – narudžbinu za ono što će pisati. Taj šok od slobode Sinjavski je opisao kao najveći rizik bekstva iz Utopije i uklanjanja od represivne dogme i to na način koji podseća na paradoksalistička razmišljanja junaka iz proze F. M. Dostojevskog – „Dajte nam slobodu i mi ćemo postati robovi!”. Čitav problem je kod Sinjavskoga osvetljen inače reminiscencijama iz Dostojevskog čije teološko-filosofske teoreme, inače, nisu nikako jednoznačne. „Disidenti”, kaže on, „postaju konformisti” i sukobljavaju se oko toga da li je u okviru prava na drugo i drugačije mišljenje moguće i pravo na još jedno drugačije mišljenje. Iako ne citira svetog Pavla on svoju osnovnu tezu formuliše ovako – „Ako jesmo jeretici, neka te jeresi bude mnogo”.

To je razmeđe sa nacionalizmom, najpre sa ruskim a potom i sa nacionalizmom uopšte – kao „poslednjim stadijumom realnoga socijalizma”.

Disidentstvo „nije početak nove crkve”, kaže Sinjavski, pri čemu se mora imati na umu da je on bio duboko i iskreno religiozan, kako bi se otklonila nejasnoća na kakvu „crkvu” on misli, a to je i za naše prilike u Srbiji podsticajno – kada je reč o smislu i suštini disidentstva – a o tome je zapravo Mihajlov i pokušao dijalog sa jednim „liberalnim” beogradskim akademikom. Među tipovima disidentstva – Sinjavski je prvi započeo posao uspostavljanja stvarne tipologije – Sinjavski izdvaja dva. Prvi je „autoritarno-nacionalističko disidentstvo” a drugi „liberalno-demokratsko”, pri čemu ne skriva svoju skepsu u pogledu mogućnosti pobede demokratije u Rusiji.

Postoji još jedan karakterističan znak u eseju A. Sinjavskog koji se uveliko tiče i nas u Srbiji.

Naime, ovakvim svojim tezama Sinjavski je zaslužio da ga ruska nacionalistička inteligencija optuži za ulepšavanje komunizma – u Rusiji su ga progonili kao „agenta Zapada”, a sada je za ruske disidente-nacionaliste „agent ruskog i međunarodnog komunizma”. U tom paradoksu ima i nema mnogo toga čemu bi se trebalo čuditi. Svim disidentima nije uspelo bekstvo iz Utopije i konačno oslobađanje od dogme, a neki su čak i ostali u njoj shvativši njene prednosti jer su nacionalističkim „republikama” otkrili svoju obećanu zemlju. No to ne znači da iz Utopije – koja nije fizička realnost već duhovni zavičaj intelektualno neformiranoga uma – ne treba bežati. Jedini smisao disidentstva je u tom neprekidnom bežanju od dogme, a najdalje stižu – kako je govorio Spinoza – oni koji ne znaju tačno kuda idu; republika-utopija se ne jednom u istoriji bila obistinila bez pesnika i sveštenika pa neće biti ni mudro da i disidentska res publica ostane bez jeretika i sanjara. Smisao disidentstva je u stvaranju pri punoj svesti, sa sredstvima kritičkoga mišljenja – u stvaralaštvu koje polazi od čoveka i građanina. Nevolja je u tome što su se mnogi sanjari i jeretici pretvorili u disidente-poroke a sve što se zbiva sa „naoružanim prorocima” bi se moglo ponoviti – i već se ponavlja – kao istorija nacionalnih i nacionalističkih proroka.

Sama svest o tome bi trebalo da podstiče novo disidentstvo – a njegov je smisao u tom i takvom podsticaju.

(Nastavlja se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XIX): Spomenik ustanku i rađanju države

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonjića, priče o „kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali“. Nastavljamo sa pričom o izgradnji spomenika koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

Trinaestojulski ustanak crnogorskog naroda bio je više od ustanka, a njegova narodnooslobodilačka borba više od borbe za slobodu. Ustanak je bio embrion antifašističkog pokreta koji je zahvatio čitavu Evropu, narodnooslobodilačka borba je istovremeno bila revolucija iz koje je rođena nova država.

Na ustanak i Revoluciju podsjeća i Spomen park „Ustanka i Revolucije“ na Grahovu, podignut 1978. godine. Podignut na uzvišenju Umac, iznad varošice Grahovo, na mjestu na kojem je narodni heroj Sava Kovačević 13. jula 1941. godine sa grahovskim partizanaima napao i razoružao neprijateljsku kolonu.

U podnožju su, na proplanku, postrojeni njegovi junaci, koje simbolišu 272 kamene kocke sa upisanim imenima palih boraca ovog kraja. Kompleksom dominira bronzana skluptura visoka 7 metara, rad vajara Miodraga Živkovića, na kojoj Sava Mizara predvodi partizansku diviziju u proboj obruča na Sutjesci.

Teško da postoji grad koji je imao toliko istorije kao što je tokom Drugog svjetskog rata imao Kolašin. Osvajali su ga Njemci, Italijani i četnici. Oslobađali partizani. Za četiri godine 23 puta je prelazio iz ruke u ruku, Njemci i Italijani su ga bombardovali 18 puta.  Kolašin je jedno vrijeme bio „ratna prijestonica” Crne Gore. U njemu je 15. novembra 1943. godine na Prvom zasijedanju ZAVNO-a Crna Gora obnovila svoju državnost. Na Trećem zasijedanju je odlučeno da Crna Gora uđe u sastav Federativne Demokratske Jugoslavije kao ravnopravna federalna jedinica…

Istorija pamti i zloglasni Kolašinski zatvor u kome su bili zatočeni zarobljeni rodoljubi ovoga kraja. O zatvoru i teroru koji je sprovođen prema crnogorskim rodoljubima svjedoči i Mihailo Lalić u svojim romanima. Podsjeća kako su ih u zoru okovane odvodili na Brezu i strijeljali. Na mjestu njihovog stradanja uređeno je Partizansko groblje sa humkama i spomenikom koji je uradio vajar Momčilo Vujisić.

Na glavnom gradskom trgu podignut je Spomenik žrtvama fašističkog terora, rad vajara Vojina Bakića. Na trgu je i Spomen dom ZAVNO-a, podignut da podsjeća na ratnu prijestonicu i rađanje nove slobodne države Crne Gore. Spomen dom je rad slovenačkog arhitekte Marka Mušiča i ubraja se među najljepše spomenike poslijeratne arhitekture.

Da predstavim sve spomenike koji su podignuti u slavu onih koji su stvarali Crnu Goru i ginuli sa njenim imenom na usnama, morao bih da napišem posebnu knjigu. Zato ću pomenuti samo neke od njih.

Spomenik palim borcima u Drugom svjetskom ratu u Nikšiću. Spomenik je rad Ljuba Vojvodića. Podignut je 1987. godine pod Trebjesom na mjestu gdje su Italijani strijeljali 32 zarobljena partizana.

Posebno mjesto zaslužuje Spomenik Revolucije u Virpazaru, rad Mirka Ostoje, zatim Spomenik Slobodi na Bijeloj Gori kod Ulcinja, rad Miodraga Živkovića. Spomenici na Žabljaku, u Bijelom Polju, Petrovcu, Kotoru… i dalje diljem Crne Gore.

Priču o spomenicima završavam „Bezmetkovićem”. Spomenik je podignut 1954. godine. Djelo vajara Luke Tomanovića i arhitekte Nikole Dobrovića. Podignut kao Spomenik palim borcima i žrtvama fašizma, na Savini u Herceg Novom.

„Bezmetković” je više od spomenika i više od simbola. U njemu je sva istorija ovog naroda, milenijum njegove borbe za slobodu i sva njegova žrtva. „Bezmetković” je prkos i hrabrost, put do pobjede i stradanje na tom putu.

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XVIII): PODSJEĆAJU I OPOMINJU

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o „kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali“. Nastavljamo sa pričom o izgradnji spomenika koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

Crna Gora je u Drugom svjetskom ratu ispisala neke od najsjanijih stranica svoje i savremene svjetske istorije. Samo tri mjeseca nakon kapitulacije Kraljevine Jugoslavije, crnogogrski narod, prvi u porobljenoj Evropi, 13. jula 1941. godine diže oružani ustanak protiv okupatora, koji je prerastao u narodnooslobodilačku borbu. Malena Crna Gora je ličnim činom pokazala Evropi kojim putem treba da krene. Istorija je zabilježila da je više od deset posto stanovništva sposobnog da nosi pušku, učestvovalo u NOB-u, a više od 37.000 je položilo svoj život na oltar slobode. Od 1.322 narodna heroja u Jugoslaviji, Crna Gora je (iako sa nešto malo iznad dva odsto ukupnog stanovništva) dala 248 narodnih heroja. Skoro svaki peti.

Crna Gora je, radi podsjećanja na njihovu žrtvu, kao testament generacijama koje dolaze i opomenu da se rat nikada ne ponovi, u svim gradovima i mjestima stradanja, podigla spomenike – simbole njihove veličanstvene borbe za slobodu. Pomenuću samo neke, uz izvinjenje onima u čiju slavu su podignuti, što mi prostor ne dozvoljava da ih sve nabrojim.

Da počnem od Prijestonice Cetinje. Cetinje je Grad heroj. Viševjekovni simbol crnogorske slobode. Svaki šesti stanovnik cetinjskog sreza učestvovao je u NOB-u, a svaki četvrti borac je poginuo. Cetinje je dalo 49 narodnih heroja. Predsjednik SFRJ Josip Broz Tito, odlikovao je 9. maja 1975. godine Cetinje Ordenom narodnog heroja. Zato sam nabrajanje spomenika počeo sa Cetinjem jer je samo Cetinje jedan veliki spomenik slobodne Crne Gore, spomenik borbe i stradanja u svim minulim bitkama i ratovima. Da pomenem i spomen obilježja: Spomen kosturnica u Cetinju sa Mažuraniućevim stihovima „NITI PISNU NITI ZUBOM ŠKRINU ZATOČNICI MRIJET NAVIKNUTI” i sklupturom koju je uradio vajar Vanja Radauš, Spomen grobnica u Majstorima kod Cetinja, Spomenik na Rijeci Crnojevića, spomen biste narodnim herojima Gojku Kruški i Musi Butu Hodžiću na Balšića pazaru…

Centralni spomenik, u Glavnom gradu podugnut je na brdu Gorica kao „Spomenik Partizanu-borcu”. Spomenik je zapravo mauzolej, izrađen od bijelog crnogorskog mermera. Spomenik je projektovao arhitekta Vojislav Đokić. Karijatide – monumentalne sklupture boraca od bijelog mermera, uradio je vajar Drago Đurović. U kripti se nalaze posmrtni ostaci 97 boraca poginulih u NOB-eu. Među njima je 16 narodnih heroja. U centralnom dijelu kripte, između pločica sa imenima sahranjenih boraca, stoji natpis: „Oni su voljeli slobodu više od života“. Spomenik je, kako mu i priliči, svečano otvoren 13. jula 1957. godine – na dan Ustanka crnogorskog naroda. Spomenik Partizanu-borcu predstavlja jedan od simbola Glavnog grada, mjesto „hodočašća” svih generacija stasalih u Podgorici. Ovdje se polažu vijenci povodom najznačajnih praznika crnogorske dražvnosti, a nedaleko od njega ispaljuju počasne salve.

Na široj teritoriji Podgorice podignut je čitav niz većih i manjih spomen obilježja: u Golubovcima, Brskutu, na Marezi, Koniku, ispod Ljubovića, Farmacima, Čepurcima, na Bioču, Trijebču… brojne spomen ploče, spomen biste i druga spomen obilježja.

Na listi spomenika – spomen kosturnica visoko mjesto zauzima Spomenik na Stražici kod Pljevalja. Podignut je kao „Spomenik palim borcima u Pljevaljskoj bitki”. Spomenik je zajedničkog djelo: arhitekte Mirka Đukića, vajara Draga Đurovića i slikara Aleksandra Prijića i Fila Filipovića. Podignut je 1961. godine u znak sjećanja na borce koji su pali u čuvenoj Pljevaljskoj bitki koja se odigrala 1. decembra 1941. godine i u kojoj je poginulo 218 boraca.  Stražica je i spomenik svim palim borcima Narodnooslobolačkog rata Pljevaljskog kraja. Peti je po veličini spomenik u Crnoj Gori. Izgrađen na brdu Stražica, dominira Pljevljima, podsjeća i opominje. Centralni stub spomenika visok 27 metara izrasta iz kripte u kojoj su sahranjeni posmrtni ostaci palih boraca. Na području Pljevalja, pored memorijalnog centra na Stražici, podignuto je još oko 70 spomen obilježja posvećenih NOB-u od 1941. do 1945. godine: spomen kosturnice, spomenici, spomen česme, spomen piramide, spomen ploče…

Spomenik na Lazinama kod Danilovgrada podignut je na „strašnu mjestu” – na kojem su četnici Jakova N. Jovovića, 23. jula 1944. godine strijeljali 52 rodoljuba iz Bjelopavlića. Spomenik podsjeća da su četnici J. Jovovića u Bjelopavlićima otkrili skojevsku organizaciju. Skojevci, omladinci i drugi rodoljubi su pohapšeni. Suđeno im je pred četničkim Prijekim vojnim sudom u sastavu: dr Ilija Vujović, predsjednik i članovi generalštabni kapetan Vladimir Đukić, kapetan Mašan Adžić, pravnik Milovan Labović i kapetan Miloš Marijanović. Prijeki sud ih je osudio na smrt strijeljanjem. Presuda je izvršena istog dana.

Spomenik na Lazinama je podignut 1959. godine. Uradio ga je vajar Drago Đurović. Na postamentu, iznad grobnice u kojoj su sahranjeni posmrtni ostaci strijeljane omladine, stoji bronzana figura djevojke.  Jedna u ime svih koje su strijeljane. Kao da je čujem kako šalje posljednju poruku „Nema pobjede bez žrtava, nema slobode bez krvi” koja je uklesana na mermernoj ploči, zajedno sa imenima žrtava.

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XVII): Vijenac slave za rodoljube

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o ,,kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali”. Nastavljamo sa pričom o izgradnji spomenika koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

U paleti spomen-obilježja crnogorskim rodoljubima posebno mjesto zauzimaju dva lovorova vijenca u slavu žrtava Prvog svjetskog rata. Djelo su najboljih crnogorskih vajara Rista Stijovića i Draga Đurovića.

Prvi je Lovćenska vila na Cetinju. Podignut u slavu crnogorskih dobrovoljaca koji su iz Sjedinjenih Američkih država krenuli da brane Crnu Goru od napada austrogarske vojske. Njihov brod je torpedovan u Medovskom zalivu. Pogunulo je više od 330 dobrovoljaca. Spomenik je otkriven 6. juna 1940. godine.

Lovćenska vila je rad vajara Rista Stijovića: figura žene, izlivena u bronzi – u desnoj ruci ispružen mač, a u lijevoj lovorov vijenac – vijenac slave kojim kruniše rodoljube i njihovu žrtvu. Stoji uspravno, na visokom četvrtastom mermernom stubu na čijim bočnim stranama bronzani reljefi predstavljaju sliku njihovog stradanja. Postavljena naspram Vlaške crkve, okrenuta prema Lovćenu po kojem je i dobila ime.

Drugi lovorov vijenac je u selu Vuksanlekić, u okolini Tuzi, na mjestu ozloglašenog logora koji je, 1917. godine, za vrijeme Prvog svjetskog rata osnovala austrijska vojska. Iz ovog logora je rijetko ko izašao živ.  Zbog njegove surovosti Austrijanci ga nikada nijesu prijavili Međunarodnom crvenom krstu pa je zatočenim crnogorskim rodoljubima bila uskraćena bilo koja vrsta međunarodne pomoći.

Na mjestu nekadašnjeg logora, u kome je tokom Prvog svjetskog rata život izgubilo 2.500 logoraša, nalazi se spomen-groblje na čijem kraju je podignuto centralno spomen-obilježje – visoka figura djevojke, urađena u bronzi. Otkriven je 7. decembra 1974. godine. Poput Stijovićeve Lovćenske vile i ova djevojka Draga Đurovića u Vuksanlekićima, u rukama drži lovorov vijenac slave za mučenike. Na postolju su ispisane riječi ,,Mučeništvo za slobodu – slavom vječno zahvalno potomstvo”. Spomenik u Vuksanlekićima je istovremeno i spomenik svim crnogorskim rodoljubima koji su tokom Prvog svjetskog rata svoje kosti ostavili u 68 austrijskih logora od Vuksanlekića do Boldogasonja i Neđmeđera.

Kad je već riječ o Prvom svjetskom ratu, grijeh bi bio preskočiti heroje Mojkovačke bitke. Bila je to posljednja velika bitka i posljednja velika pobjeda crnogorske vojske, prije kapitulacije Crne Gore. Bitka se odigrala 6. i 7. januara 1916. godine u okolini Mojkovca (Bojna njiva, Mjedeno gumno…). Crnogorska vojska je zaustavila mnogostruko brojniju i dobro naoružanu austougarsku vojsku i time omogućila bezbjedno povlačenje vojske Kraljevine Srbije preko Crne Gore i Albanije. Bila je to Pirova pobjeda. Pao je Lovćenski front, crnogorska vlada je potpisala kapitulaciju, a u znak ,,zahvalnosti” Srbija je 1918. godine, posredstvom Podgoričke skupštine, izglasala ukidanje crnogorske države, detronizovala crnogorsku dinastiju,  a Crnu Goru bezuslovno pripojila sebi.

Spomenik herojima Mojkovačke bitke podignut je 1966. godine, povodom 50 njene godišnjice. Spomenik je rad vajara Draga Đurovića i arhitekte Mirka Đukića. Na njemu je ispisan tekst: Ginuli su za slobodu i bratstvo zato i danas žive 1915 -1966.

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

Izdvajamo