Da nije bilo ekoloških aktivista iz NVO Euromost, za javnost bi ostala nepoznanica da je bjelopoljsko Komunalno preduzeće Lim nepropisno zakopalo 18.000 komada živine uginule od ptičjeg gripa na deponiji Dobrakovo, pored rijeke Lim

Vrhovno državno tužilaštvo (VDT) Crne Gore obavijestilo je NVO Euromost da je njihova krivična prijava protiv odgovornih u bjelopoljskom Komunalnom preduzeću Lim i drugih NN lica proslijeđena Osnovnom državnom tužilaštvu u Bijelom Polju. Prijava se odnosi na zataškavanje i nelegalno zakopavanje živine zaražene ptičjim gripom. U Euromostu sumnjaju da su izvršena tri krivična djela: širenje zaraznih bolesti, zagađivanje životne sredine i nesavjestan rad u službi.

Od ptičjeg gripa, navodno, uginulo je 18.000 komada živine na  dvije farme u Bijelom Polju. Zbog širenja zaraze i sumnje na svjesno prikrivanje informacija, podnijete su krivične prijave protiv vlasnika farmi. Iz NVO Euromost kažu da inspekcija „nije ni znala da su životinje uginule, niti gdje su zakopane, niti na koji način“. Prema njihovim riječima, desetak kamiona sa uginulim životinjama prevezeno je i zakopano na „privremeno odlagalište komunalnog otpada u Dobrakovu“, što je, kako tvrde, protivno svim propisima.

„Životinjski otpad i medicinski otpad moraju biti odvojeni od komunalnog otpada. Trenutno su ugroženi životna sredina, zaposleni, kao i stanovništvo koje živi u tom području. Posebno je sporno što je zakopavanje izvršeno na lokaciji koja nije predviđena za ovu vrstu otpada, niti su ispoštovani zakonski propisani uslovi  – dubina, dezinfekcija, udaljenost od voda, i drugo.  Komunalno preduzeće nema dozvolu od Agencije za zaštitu životne sredine za korišćenje ovog privremenog odlagališta“, kažu iz Euromosta.

Podsjećaju da je zakonom jasno precizirano da se sav životinjski otpad ne može zakopavati na takva odlagališta, već se mora posebno iznaći lokacija, što su znali u Komunalnom preduzeću. Podnijeli su prijavu i unutrašnjoj kontroli policije protiv odgovornih službenika granične policije koji su dozvolili da 10 kamiona sa uginulom živinom pređe granicu bez ikakve kontrole. Takođe,  i prijavu inspekciji za zaštitu zdravlja na radu jer su ugroženi zdravlje i životi zaposlenih u Komunalnom preduzeću koji opslužuju ovo privremeno nelegalno odlagalište.

Veterinarska inspekcija oglasila se nekoliko dana nakon ekoloških aktivista. Inspektori su utvrdili da su na dvije komercijalne farme u februaru zabilježena masovna uginuća živine, a da vlasnici o tome nijesu obavijestili nadležne službe, već su sami uklonili i zakopali uginule životinje. Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede saopštilo je potom da postoji sumnja da su uginuća povezana sa ptičjim gripom.

„Nakon sprovođenja detaljnije istrage, dobijena je informacija da je na ove dvije farme došlo do masovnog uginuća, a da subjekti nijesu obavijestili najbližu veterinarsku ambulantu ili veterinarskog inspektora o promijenjenom zdravstvenom stanju, odnosno uginućima na njihovim farmama, što je njihova zakonska obaveza. Takođe, samoinicijativno su izvršili uklanjanje živine iz objekata, angažovali Komunalno preduzeće i bez adekvatne prijave nadležnim organima i veterinarskoj ambulanti, uzimanja uzoraka i testiranja na potencijalne razloge masovnih uginuća na tim farmama“, kazali su iz Ministarstva poljoprivrede.

Saopštili su da je pregledom farmi utvrđeno da su objekti prazni, da nema živine, kao ni proizvoda, i da se ne bave proizvodnjom. Izvršen je i pregled lokacije na kojoj je od strane Komunalnog preduzeća zakopana uginula živina, a po izjavama zaposlenih, tokom i nakon zakopavanja uginule živine porijeklom sa ovih farmi izvršena je dezinfekcija – obilno posipanje krečom.

Iz Ministarstva napominju da o slučaju masovnih uginuća u tim objektima i posljedičnom uklanjanju živine sa farme nije obaviješten veterinarski inspektor, nijedan službenik Uprave, kao ni veterinarske ambulante iz Bijelog Polja, a do informacija o navedenom događaju došlo se putem epizootiološke istrage nakon prvog potvrđenog slučaja ptičjeg gripa u Bijelom Polju.

Kazali su da su nakon potvrde prvog slučaja avijarne influence kod domaće živine u opštini Bijelo Polje i Nikšić, a na osnovu dobijenih podataka tokom epizootiološkog ispitivanja izvršenog od strane veterinarskog inspektora i službenika Uprave, utvrđena i gazdinstva sa kojih je ili na koje je ptičji grip mogao biti unesen zbog njegove lokacije, kretanja lica, vozila, živine ili drugih ptica ili na drugi način – kontaktna gazdinstva.

Na pitanje o načinu primjene zakona na postupanje sa živinom i o procedurama koje su pratile taj posao, iz bjelopoljskog Komunalnog preduzeća Monitoru nijesu odgovorili. Međutim, ranije su za RTCG saopštili da su postupali u skladu sa zakonom i javnim interesom. Muradif Grbović, direktor Komunalnog preduzeća, objasnio je tada način zakopavanja.

„Zakopavanje se vrši na način da se iskopa jama određene dubine, nakon što se postavi najlon, animalni otpad se tretira, a zatim se stavlja kreč i naravno, taj se animalni otpad zatrpa… Ne postoji opasnost od zaraze“, kazao je Grbović.

On tvrdi da deponija nije udaljena 20 metara od Lima, već da je udaljenost između deponije i Lima „sigurno 700 do 800 metara“.

Crna Gora mora do 1. maja 2026. godine da obezbijedi stočna groblja u svim opštinama kao privremeno rješenje za bezbjedno zbrinjavanje nusproizvoda životinjskog porijekla. Međutim, od ukupno 25 opština, za sada je jedino Berane odredilo parcelu za tu namjenu, dok su ostale tek u fazi razmatranja lokacija i suočavaju se sa mogućim otporom građana.

Obaveza je uvedena kako bi država ispunila uslove u pregovorima sa Evropskom unijom, jer bi nepostojanje sistema za zbrinjavanje životinjskog otpada moglo ugroziti privremeno zatvaranje Poglavlja 12 – bezbjednost hrane, veterina i fitosanitarni poslovi.

Većina opština još nije odredila lokacije za stočna groblja. Podgorica trenutno razmatra tri moguće lokacije i planira javne rasprave sa lokalnim zajednicama, dok su opštine poput Tivta, Žabljaka i Mojkovca tek na početku procesa. U više sredina očekuju i protivljenje mještana.

Izuzetak je Bar, gdje lokalna vlast planira izgradnju krematorijuma za životinjske ostatke, umjesto stočnog groblja, kao dugoročno i sistemsko rješenje. Problem nedostatka adekvatnog zbrinjavanja životinjskih ostataka postao je posebno vidljiv tokom širenja Q groznice 2024. godine, kada je eutanazirano više stotina goveda, a njihovo zakopavanje izazvalo proteste građana u pojedinim sredinama. Raniji planovi za izgradnju postrojenja za preradu životinjskog otpada u Bijelom Polju i Nikšiću nijesu realizovani zbog protivljenja lokalnog stanovništva. Zbog toga država sada insistira na privremenom rješenju kroz formiranje stočnih grobalja u svim opštinama.

                                                                      Dragana ŠĆEPANOVIĆ

Sve veće međunarodno interesovanje za crnogorske katune pokazuje da oni predstavljaju mnogo više od tradicionalnog načina stočarstva. Ali njihov opstanak zavisi od toga hoće li društvo pronaći način da očuva tradicionalne prakse, podrži stočare i omogući mlađim generacijama da nastave život i rad u planinskim područjima

Više puta je sa međunarodnih turističkih adresa potvrđeno da crnogorski katuni nijesu samo sezonska naselja na planini, već „živi sistem znanja, vještina, običaja i odnosa čovjeka i prirode, koji je oblikovao naše pejzaže, identitet i ruralne zajednice“. Konačno, u ovu godinu, koja je na globalnom nivou obilježena kao godina stočara i pašnjaka, katuni na sjeveru ušli su sa nacionalnom zaštitom. Prije toga, na jednom od najvažnijih svjetskih sajmova turizma, FITUR u Španiji, projekat „A Glimpse into Montenegro Wild Beauty: Katun Roads“ osvojio je prestižnu nagradu za najbolji proizvod aktivnog turizma u međunarodnoj kategoriji.

Crna Gora se priprema za podnošenje nominacije kako bi katuni bili uključeni na GIAHS listu Organizacije Ujedinjenih nacija za hranu i poljoprivredu (FAO). Ukoliko proces bude uspješan, katuni bi se našli na listi globalno značajnih sistema poljoprivrednog nasljeđa, čime bi se stvorili i uslovi za perspektivnu UNESCO zaštitu, kao što su to učinile Austrija, Grčka, Italija i Albanija.

GIAHS lokaliteti predstavljaju područja u kojima su lokalne zajednice kroz vjekove razvile posebne načine poljoprivrede u skladu sa prirodnim uslovima. Ovi sistemi obično imaju bogat agrobiodiverzitet, čuvaju tradicionalno znanje i tehnike uzgoja, povezani su sa kulturnim i društvenim običajima i pokazuju održive načine upravljanja zemljištem i vodom. Za razliku od mnogih drugih oblika zaštite baštine, GIAHS lokaliteti su takozvani „živi pejzaži“, što znači da se poljoprivredne aktivnosti u njima i dalje aktivno obavljaju.

Prema podacima FAO-a, danas postoji više od stotinu GIAHS sistema raspoređenih u desetinama država širom svijeta. Primjeri uključuju riža-riba poljoprivredni sistem u Kini, tradicionalne terasaste poljoprivredne sisteme u Andama u Peruu, plutajuću poljoprivredu u Bangladešu i terasasti uzgoj limuna na Amalfijskoj obali u Italiji.

Značaj GIAHS programa ogleda se u tome što doprinosi očuvanju tradicionalnih poljoprivrednih praksi, zaštiti biodiverziteta i pejzaža, jačanju ruralne ekonomije i turizma te prenošenju znanja lokalnih zajednica na nove generacije. Na taj način ovi sistemi predstavljaju važan primjer održivog razvoja poljoprivrede, kulture i prirode.

Činjenicu da je izdig na katune proglašen nacionalnim nematerijalnim kulturnim dobrom Crne Gore u Regionalnoj razvojnoj agenciji Bjelasica, Komovi, Prokletije (RDA), koja je zajedno sa Udruženjem seoskih domaćinstava inicirala zaštitu, vide kao plod zajedničkog rada stočara, institucija, organizacija i ljudi koji duboko razumiju vrijednost žive baštine.

Uprava za zaštitu kulturnih dobara, na inicijativu RDA i Udruženja za seoski turizam, ove godine izradila je elaborat koji potvrđuje da praksa izdiga na katune ispunjava sve kriterijume da bude proglašena dobrom od nacionalnog značaja. „Taj korak predstavlja prvu sveobuhvatnu institucionalnu potvrdu da katuni nijesu samo sezonska stočarska naselja, već kompleksan sistem prirodne, poljoprivredne i kulturne baštine“, kažu iz RDA.

Podsjećaju da, za razliku od većine zemalja Evropske unije u kojima je ova praksa skoro zamrla, u Crnoj Gori postoji oko 1.300 domaćinstava koja još praktikuju izdig na katune. No, broj katuna iz godine u godinu drastično opada. Od preko 1.200 ucrtanih na starim mapama, danas ih je aktivno oko 400. To je, objašnjavaju u RDA, posljedica nedostatka mladih stočara, što rezultira napuštanjem katuna i promjenom njihove namjene.

Depopulacija je jedan od najočiglednijih problema koji ugrožavaju opstanak katuna, ali nije jedini. Izgradnja novih puteva, iako poboljšava pristupačnost planinskih područja, istovremeno doprinosi njihovoj degradaciji. Bolji pristup katunima olakšava dolazak ne samo stočarima, već i osobama koje zloupotrebljavaju pravo izdiga ili kupuju zemljište u katunskim zonama za druge namjene. Nerijetko dolazi do paradoksalne situacije u kojoj vlasnicima vikendica smeta prisustvo stoke na prostoru koji je tradicionalno namijenjen stočarstvu.

Postepeno nestaje i tradicionalno znanje o stočarstvu i životu na planini. Ono se sve rjeđe prenosi na mlađe generacije, koje se češće odlučuju za druga zanimanja i sigurnije oblike zaposlenja.

Iako stočari na katunima proizvode neke od najkvalitetnijih domaćih proizvoda, a postoje i subvencije za izdig kao oblik podrške ovom načinu stočarenja, u praksi se javljaju brojne nelogičnosti. Na primjer, stočari koji žele da prodaju sir i ostvare subvencije za preradu mlijeka moraju ispuniti tehničke uslove, poput postavljanja keramičkih pločica u prostorijama za preradu, čak i na katunima.

„Takvi zahtjevi predstavljaju ozbiljan problem. Dopremanje građevinskog materijala do katuna često je izuzetno teško zbog nepristupačnih puteva, a radovi se moraju obavljati na mjestima gdje često nema ni struje, što cijeli poduhvat čini veoma skupim. Ovakve intervencije mijenjaju i sam karakter proizvodnje: sir dobijen u takvim uslovima više ne zadržava autentičan ukus tradicionalnog proizvoda. Uz to, keramičke pločice i slični savremeni elementi djeluju potpuno neprirodno u ambijentu katuna, koji je zasnovan na jednostavnosti i tradiciji“, kažu iz RDA.

Pobjeda „Katunskih puteva“ na španskom sajmu turizma obrazložena je činjenicom da ta turistička ruta omogućava posjetiocima da otkriju divlju ljepotu crnogorskih planina, upoznaju lokalne tradicije i dožive jedinstveno iskustvo boravka u prirodi.

Žiri je ocjenjivao inovativnost turističkih proizvoda, njihov doprinos održivom razvoju turizma u ekonomskom, ekološkom i društvenom smislu, kao i kvalitet vizuelnog identiteta i marketinške prezentacije. Pored projekta iz Crne Gore, u međunarodnoj kategoriji nagrađena je i turistička ruta „Ruta del Mezcal de Guerrero: Fandango Mezcalero“ iz Meksika, dok su u nacionalnoj kategoriji (Španija) nagrade dobili projekti „Camino de Hierro“ i „Desafío Overtrails Adventure“.

Publikacija “Gorska trpeza“, koju je izdala RDA, prije pet godina osvojila je prvo mjesto u kategoriji “Gastro turizam“, a drugo u kategoriji “Najbolji među najboljima na svijetu“. Ta knjiga, koja prikazuje recepte iz crnogorskih katuna, četiri mjeseca bila je dostupna posjetiocima izložbe posvećene svjetskom kulinarskom nasljeđu u muzeju Alfreda Nobela u Švedskoj.

Iako preostali crnogorski katuni osvajaju međunarodnu pažnju i prepoznati su na značajnim turističkim tržištima, ta vidljivost nije dovoljna da osigura njihov opstanak. Bez strateške podrške države, povećanja broja stočara i stvaranja optimalnih uslova za povratak mlađih generacija, opstanak katuna ostaje ugrožen.

                                                                                Dragana  ŠĆEPANOVIĆ

Projekat gondole koja bi povezala Kolašin sa skijalištima na Bjelasici, vrijedan preko 100 miliona eura,  i dalje je bez javno dostupnog idejnog rješenja i preciznih detalja o trasi. Daleko od očiju javnosti vodi se  „bitka“ oko lokacije i međustanica, koje bi mogle biti usred privatnih parcela

Gondola koja treba da spaja Kolašin sa skijalištima na Bjelasici najskuplji je projekat vezan za tu sjevernu opštinu, ako se izuzme auto-put. Čak 101 milion eura iz državnog budžeta  opredijeljen je za taj posao, ali je on i dalje na nivou idejnog rješenja. Koje još nije zvanično objavljeno.

Specifični detalji, ekonomske analize opravdanosti, kao i tačna dinamika realizacije projekta po fazama, još nijesu zvanično prezentovani, pa čak ni konačni detalji o trasi. Iz kolašinske izvršne vlasti saopštavaju da će svi detalji projektnog zadatka biti obznanjeni tek nakon objavljivanja tendera za izbor izvođača radova.

Opozicioni odbornici su od predstavnika kolašinske izvršne vlasti dobili mogućnost da idejno rješenje vide u opštinskim kancelarijama. Saopšteno im je da će tender za izvođača radova, po principu “projektuj i izgradi” biti raspisan za “nekoliko sedmica najduže”.

I vlast i opozicija dijele stav da je gondola ogromna razvojna šansa. Na poslednjoj sjednici Skupštine opštine (SO) pojedini odbornici su bili naročito zainteresovani za lokacije pojedinih međustanica tog objekta.

U Nacrtu Programa uređenja prostora i Programa urbane sanacije za 2026. godinu poznat je naziv – “izgradnja gondole Breza – Željeznička stanica – Smrče – Ćirilovac – Kolašin 1450 – Kolašin – Kolašin 1600”. No, prema poslednjim nezvaničnim informacijama, u projektnom zadatku su izbjegnute međustanice Željeznička stanica i Smrče. Upravo na tim lokacijama nalaze se hektari u privatnom vlasništvu na kojima su planirani veliki turistički kompleksi.

U blizini Željezničke stanice, prema podacima koje je nedavno objavio predsjednik Kluba poslanika Demokrata Boris Bogdanović, je više stotina hiljada metara kvadratnih u vlasništvu Aca Đukanovića. Iako međustanica nije planirana na Đukanovićevoj imovini, jeste u neposrednoj blizini tih parcela, na kojima je planskom dokumentacijom omogućena gradnja turističkog kompleksa. Vlasništvo više parcela u Smrčju imaju nekoliko kompanija koje se povezuju sa pojedinim predstavnicima „krupnog kapitala“ koji u Kolašinu grade ili su već sagradili objekte. Međustanica u tom dijelu bi im išla na ruku, i poštedjela ih gradnje pristupnog puta do gondole.

Opozicioni odbornici (Pokret Zajedno gradimo Kolašin-DPS, SD,SDP i građani) su tokom rasprave na sjednici SO posebno insistirali na tome da među planiranim stanicama gondole ostane i međustanica kod Željezničke stanice. Kako su naveli, ta lokacija je važna zbog potencijala koji pruža za dolazak turista vozom u Kolašin. Prema njihovom mišljenju, direktna veza između željezničke stanice i gondole omogućila bi turistima koji u grad dolaze željeznicom da bez dodatnog prevoza stignu do skijališta na Bjelasici. Time bi se, tvrde oni, dodatno valorizovao željeznički saobraćaj i smanjio pritisak na drumski put prema skijalištima.

Raspored međustanica, koji pogoduje interesima vlasnika parcela, određen je i izmjenama i dopunama Prostorno-urbanističkog plana (PUP) Opštine Kolašin, usvojenim prije godinu. Ponuđene su dvije varijante. Prema prvoj, trasa je sa međustanicama na Željezničkoj stanici, Smrčju, Ćirilovcu, Kolašin 1450 i Kolašin 1600. Prema drugoj varijanti, predviđene su međustanice na Željezničkoj stanici i Ski-centru Kolašin 1450, a trasa se završava na državnom skijalištu Kolašin 1600.

Prema prvoj varijanti, početna stanica žičare je u blizini kasarne Breza, sa parking prostorom za oko 600 vozila, dok bi na međustanici Željeznička stanica bio parking za oko 70 vozila.

“Žičara Breza – Smrčje može predstavljati varijantu 1. Ostvaruje se veza budućeg turističkog naselja, grada i skijališta. Međustanica Ćirilovac – zaustavna stanica žičare – bila bi na udaljenosti od oko 200 metara od manastira Ćirilovac. Svi koji žičarom dođu do ove lokacije, ljeti šetnjom, mogu da se vrate u Kolašin ili da se popnu na vrh Ključa, do male kapele i guvna, odakle se pruža fantastičan pogled…”, piše između ostalog u opisu prve faze.

Predviđena dužina trase iznosi oko 12 kilometara, sa najvišom tačkom žičare na skoro 1.900 metara nadmorske visine.

Najviša tačka žičare u prvoj varijanti bila bi na prevoju Ključ na 1.880 mnv, lijevo od guvna i kapele na Ključu, što, kako piše u izmjenama i dopunama PUP-a, može biti veoma atraktivno. Još atraktivnije je što bi gondola na rastojanju od svega 800 metara savladala uspon od 300 mnv, a nakon tog uspona naglo bi se spuštala prema Jezerinama sa istim padom. Kapacitet žičare bio bi 2.000 putnika na sat.

Ukupan put od Breze do skijališta trajao bi 30 minuta pri brzini 6 m/s. Dužina prve sekcije do Smrčja je oko 5.650 metara, visinska razlika je 80 metara, put bi trajao 15 minuta i 42 sekunde, a maksimalan broj korpi bio bi 111. Dužina druge sekcije od Smrčja do skijališta Kolašin 1450 je oko 5.150 metara, visinska razlika je 400 metara, put bi trajao 14 minuta i 21 sekundu, a maksimalan broj korpi bio bi 102.

“U varijanti 2 početna stanica je kao u varijanti 1, kao i međustanica Željeznička stanica, nakon koje se nastavlja direktno ka stanicama Jezerine 1450 i Jezerine 1600 (okretna stanica). U prvoj i drugoj varijanti početna stanica gondole može da bude i druga odgovarajuća lokacija, kao što je, na primjer, zona turizma u sportskoj zoni. U pitanju su koridori žičara, a precizan položaj biće određen daljom razradom tehničke dokumentacije”, piše u tom dokumentu.

Međutim, prema odluci, odnosno dopuni te odluke za određivanje lokacije za izgradnju lokalnog objekta od opšteg interesa – gondole Breza – Kolašin 1600 – nijesu predviđene međustanice kod Željezničke stanice i u Smrčju.

Nakon poslednje sjednice SO ostalo je nejasno šta će biti konačna odluka oko broja i lokacije međustanica, ali i ukupne dužine gondole. Javnost će, bar prema sadašnjem stanju, o tome saznati tek nakon raspisivanja tendera.

Početak realizacije tog projekta bio je predviđen i u Programu za prošlu godinu, ali je tada bilo planirano da košta 60 miliona eura. Kako je kazao potpredsjednik Opštine Vasilije Ivanović, poskupljenje od 40 miliona za godinu uzrokovano je „troškovima eksproprijacije, prateće infrastrukture i dodatnih parking mjesta“.

Predviđena dužina trase biće oko 12 kilometara, sa najvišom tačkom žičare na skoro 1.900 metara nadmorske visine.

Kako je lani kazao Ivanović, opravdanost tako skupog projekta je “u mogućnosti da se stvore uslovi da Kolašin ima 365 dana turističke ponude”. Pored toga, objasnio je, bio bi rasterećen saobraćaj na putu prema skijalištima, jer je ta saobraćajnica sada dio regionalnog puta od Kolašina do Berana, kroz tunel Klisura.

“Ukoliko bi taj projekat bio realizovan, gondola bi bila jedna od najpoznatijih u ovom dijelu Evrope. Nadam se da će značaj te naše ideje prepoznati Vlada. Pored praktičnih, gondola bi onima koji je koriste pružila jedinstven doživljaj panoramske vožnje. S prevoja Ključ vidi se, takoreći, pola Crne Gore, a nije bez značaja ni što bi tim projektom bio rasterećen saobraćaj od grada do skijališta”, kazao je lani Ivanović.

PUP preporučuje izradu Studije izvodljivosti “koja bi analizirala sva predložena varijantna rješenja i pokazala koje varijantno rješenje je najpovoljnije, za koje se onda mora raditi glavni projekat kao za složeni inženjerski objekat”.

                                                                                                Dragana ŠĆEPANOVIĆ