Iako je pojam propaganda bio poznat još u antičko doba, savremeni pojam propagande dolazi iz domena religija. Rimokatolička crkva je 1622. godine osnovala ,,Kongregaciju za evangelizaciju naroda”. Važnost propagande je porasla za vrijeme Prvog svjetskog rata. Iako se osnovi za naučni pristup propagandi mogu naći još u radovima Gabriela Tarda, Gistava le Bona i naročito kliničke psihoanalize Zigmunda Frojda, početak savremene propagande obilježava pojava Komiteta za javno informisanje u SAD, kojeg je formirao američki predsjednik Vudro Vilson za potrebe ubjeđivanja javnosti svoje zemlje o ulasku u Prvi svjetski rat. Američka elita je bila zaprepašćena brzinom uspjeha tog komiteta.
Ljubomir Kljakić, beogradski politikolog i publicista, kaže da su radom Komiteta dominirale dvije ličnosti. Prva je bio Volter Lipman, poznati publicista koji je 1962. godine izdao knjigu ,,Javno mnjenje”. Druga važna ličnost bio je Edvard Bernis, Frojdov nećak i autor knjige ,,Propaganda”, koji je iznio stav o manipulaciji masama kao obilježju demokratije i prvi javno govorio o pojmu ,,nevidljive vlade”.
Moderna propaganda se razvijala i van SAD. Doprinos revolucije u Rusiji pristupu u propagandi je taj da se propaganda odvija na dva nivoa. Jedan je ,,agitprop” koji propagandu obavlja u masama, a drugi u društvenom vrhu. Treći rajh je prihvatio američki model propagande. Hitlerova Njemačka je formirala čak ,,Ministarstvo Rajha za obrazovanje i narodnu propagandu”, na čijem čelu je bio Gebels, navodi Kljakić, govoreći o tome koliko je vrh režima Hitlerove Njemačke bio fasciniran uspjesima američke propagande, ali i o vezama američkog industrijalca Forda sa Hitlerovim režimom.
Nakon Drugog svjetskog rata, poslije jednog krvavog obračuna obezbjeđenja Rokfelerove firme ,,Standard oil” sa rudarima u štrajku, poslodavac je angažovao čuvenog stručnjaka za propagandu Ajvi Lija, s ciljem da popravi ugled njegove firme pred javnim mnjenjem u SAD. Protiv Ajvi Lija javno su istupali američki listovi – Njujork miror je Lija javno prozvao kao čovjeka koji je imao veze sa nacistima, a Dejli forvard je čak pisao o njemu kao Hitlerovom agentu. Međutim, Li je imao velikog uspjeha u SAD, a u vezu sa njim treba dovesti i usvajanje američkog Zakona o registrovanju stranih agenata.
Da bi se razumio pojam propagande, Kljakić ukazuje na rad dvojice velikih američkih pisaca – Noama Čomskog, autora knjige „Ekonomija saglasnosti – politička ekonomija pristanka” i Edvarda Hermana, autora knjige „Politika genocida”.
Noam Čomski u intervjuu sa Dejvidom Barsamianom, direktorom emeričkog Alternativnog radija, koji je vođen 2003. godine i objavljen na internetu pod naslovom ,,Kolaterlani jezik” kaže:
– Prvo organizovano ministarstvo propagande nazvano Ministarstvo za informacije, bilo je u Britaniji za vrijeme Prvog svjetskog rata. Zadatak mu je bio, kako sami kažu, da se kontroliše svijest svijeta. Ono što ih je naročito interesovalo bila je svijest Amerike, svijest američkih intelektualaca. Mislili su da ako ubijede američke intelektualce u plemenitost britanskog ratnog poduhvata, američki intelektualci bi mogli uspjeti da natjeraju u osnovi pacifistički raspoloženo stanovništvo Sjedinjenih Država, koje s pravom nije željelo da bilo šta ima sa evropskim ratovima, u psihozu fanatizma i histerije, koja će ih odvesti da se priključe ratu. Britaniji je bila potrebna podrška SAD, pa je britansko Ministarstvo informacija prvenstveno ciljalo na američko javno mnjenje i njegove lidere.
Vilsonova administracija je reagovala stvaranjem prve državne propagandne agencije nazvane Komitet javnog informisanja. Komitet je bio brilijantno uspješan, uglavnom sa liberalnim američkim intelektualcima, ljudima iz kruga Džona Divija, koji su stvarno bili ponosni na činjenicu da je prvi put u istoriji, prema njihovom shvatanju, stvoren ratni fanatizam, ne od strane vojnih lidera i političara, već od odgovornijih i ozbiljnijih članova društvene zajednice – intelektualaca. A oni i jesu organizovali propagandu koja je u toku od nekoliko mjeseci uspjela da okrene relativno miroljubivo stanovništvo u zapjenušene anti-njemačke fanatike koji su htjeli da razore sve što je njemačko. Došlo se do situacije da Bostonski simfonijski orkestar nije mogao da svira Baha. Zemlja je bila u histeriji.
Vilsonova propagandna agencija je imala ljude kao Edvarda Bernisa koji je postao guru PR industrije za javnu reklamu i Voltera Lipmana, vodećeg javnog intelektualca u 20. vijeku i najpoštovanije ličnosti u medijima. Oni su se široko koristili svojim iskustvom. Ako pogledate njihovo pisanje 1920-ih godina, vidjećete da kažu: naučili smo iz ovoga (iskustva sa agencijom) da je moguće kontrolisati javno mnjenje, ponašanje i mišljenja. Lipman je rekao: „Možemo da proizvedemo saglasnost sredstvima propagande”. A Bernis dodao: „Inteligentniji članovi društvene zajednice mogu da natjeraju stanovništvo na sve što žele” pomoću onoga što je nazvao „inžinjerstvom saglasnosti”. A to je „suština demokratije”, rekao je Čomski u pomenutom intervjuu.
Noam Čomski u svojim intervjuima često govori o institucijama koje utiču na svijest javnosti u cilju postizanja moći i zarade. Bez obzira na to o kojoj pojavi u društvu i politici govori, Čomski pokazuje kako obični građani, ako sarađuju, posjeduju moć da učine značajne promjene. Za njega kažu da praktikuje da vam kaže ono što misli, a ne ono što bi vi trebalo da mislite. Umjesto da jednostavno proklinje tamu u kojoj se nalazimo, on nam pali svijeću kako bismo u toj tami mogli vidjeti.
Uticaj propagande u društvu zavisi od tri osnovna faktora: oblasti strukturiranja vijesti, oglašavanja vijesti i vlasništva nad medijima. Propaganda je dovela do toga da se čitaoci proizvode kao roba, pa je čitalac postao sporedan činilac, proizvod propagande.
Izvor investicija u medijima, vijesti, kritika, vlasnik i naročito „ideologija straha”, postali su pet filtera propagande.
Koja je moć medija? Javna uloga radija i televizije naslijeđena je od štampe kao prenosnika glasova i aspiracija ljudi u jednom društvu. Pojava prvih dnevnih novina učinila je informacije dostupne širokoj publici, ali sve do 60-tih godina prošlog vijeka i Kenedijeve predsjedničke kampanje, moć medija bila je nepoznata. Do tada radio je najavljivao događaj, televizija ga prikazivala, a štampa objašnjavala. U ovoj kampanji slika mladog plejboja je vješto iskorištena za pridobijanje političkog tijela. TV je utvrdila pravilo da uvijek plasira najnoviju informaciju, vijest dana, te da joj često prida značenje koja ona objektivno nema. Informacija se prikazuje 50 do 100 sekundi, daje se u udarnom terminu, ali je uvijek urađena tako da vam privuče pažnju, ali nikada ne daje potpuno objašnjenje. Na taj način se zadobija vaša pažnja. Vremenom TV dobija primat i u ostalim segmentima. Internet i mobilna tehnologija predstavljaju budući razvoj medija, jer predstavljaju kombinaciju svih prethodnih, ali gdje će nas to odvesti, još je nepoznato.
Mas-mediji kreiraju za nas realnost ( filmske lokacije filmova poput Rata zvijezda). Približavaju nam ono nedostupno (edukativni programi, putopisi). Oblikuju naše ponašanje na način na koji to pokretači propagandne mašinerije žele (koje farmerke nosite, automobili koje vozite), odnosno obavljaju propagandu!
Razlikuju se tri vrste propagande: zdravstvena (ona ima isključivo pozitivno djejstvo), politička i ekonomska.
Zašto je to toliko bitno? S ekonomske strane što se više eksponiraš i ako pri tome ,,pritiskaš prave dugmiće”, više ćeš novca zaraditi – ,,prime time” termini na televiziji. S politčke tačke gledišta, ali i cjelokupnog društvenog sistema, pomoću mas-medija možete oblikovati mišljenje čitave jedne nacije – način prezentovanja vijesti u novinama i dnevnicima ili pravljenje tematskih filmova (primjer: Holivud – kako se mijenjaju negativci ili ratni filmovi).
Pripremio: V. KOPRIVICA
(Nastavlja se)
DRUŠTVO4 sedmice
INTERVJU3 sedmice
FOKUS4 sedmice
INTERVJU3 sedmice
DRUŠTVO3 sedmice
Izdvojeno3 sedmice
Izdvojeno3 sedmice
INTERVJU3 sedmice