Ako nova većina odmah ne slomi kičmu bezbjednosnom podzemlju i propagandnoj mašineriji, rizikuje da je te strukture progutaju.

TRIJUMF: Spektakularni trijumf studentske liste „Studenti pobeđuju” na parlamentarnim izborima u Srbiji, kojim je nakon četrnaest godina okončana autokratska vladavina Aleksandra Vučića i njegove partije, tektonski je poremećaj i buđenje generacije koja je odbila živjeti u apatiji i medijskom mraku. Mobilizacijom mladih, kreativnom i beskompromisnom kampanjom na društvenim mrežama, te jasnim antikorupcijskim porukama, studenti su uspjeli animirati apstinentne birače i srušiti naizgled nepobjedivi režimski aparat. Dok Beograd i drugi gradovi slave dolazak nove političke ere, pred mladim liderima sada leži mukotrpan zadatak demontaže duboko ukorijenjenog sistema, ekonomske stabilizacije i deblokade institucija. Ovaj trijumf mladosti poslao je snažnu poruku cijeloj regiji, dokazavši da su korjenite promjene na Balkanu itekako moguće kada se apatija zamijeni hrabrošću.

OPOZICIJA: Povratak Aleksandra Vučića u parlamentarne opozicione klupe vjerovatno donosi reaktivaciju njegovih izvornih, radikalskih postavki, jer populistički „catch-all“ mehanizam Srpske napredne stranke gubi svrhu izvan poluga državne vlasti. Lišen državnih resursa, medijskog monopola i aparata prinude, Vučić će se taktički vratiti retorici i metodama iz vremena kada je bio generalni sekretar Srpske radikalne stranke Vojislava Šešelja. Njegov opozicioni nastup neće biti zasnovan na konstruktivnoj parlamentarnoj debati, već na agresivnom populizmu, viktimizaciji, targetiranju političkih protivnika i podizanju nacionalnih tenzija – što je politički zanat koji je najbolje ispekao u devedesetima. Bez kontrole nad budžetom i klijentelističkom mrežom koja je održavala SNS, njegova stranka će se brzo ogoliti i transformisati nazad u tvrdu, desničarsku i radikalsku bazu koja parališe institucije i destabilizuje novu, ideološki heterogenu parlamentarnu većinu iz skupštinskih klupa.

KRAH: Pad Vučićevog režima nesumnjivo je centralni i istorijski najznačajniji događaj ovih parlamentarnih izbora, dok su potpuni krah njegovih satelita i brisanje onog dijela opozicije koji je odbio da studentima pruži bezuslovnu podršku prateći tektonski poremećaji. Tačka na kojoj je stara politička paradigma definitivno pukla jeste sudbina Socijalističke partije Srbije (SPS), tradicionalnog i najvjernijeg Vučićevog satelita vlasti, koji je sveden na istorijski minimum. Time je vječiti parazit vladajućih struktura, koji je još od Slobodana Miloševića bio sinonim za mrak i patnju na ovim prostorima, prvi put ostao ispod cenzusa i potpuno van parlamenta.

POTOP: Uporedo sa radikalima i SPS-om, glasači su brutalno počistili i salonsku elitu sa oba politička pola. Konačni potop Novog DSS-a istovremeno je i krah Miloša Jovanovića, koji se nakon izbornog šamara povukao sa javne scene, pošto je njegova strategija da sorbonski doktorat upregne u kočije rigidnog izolacionizma, sterilne homofobije i otpora istopolnim brakovima pala na gluve uši. Podrška akademika Matije Bećkovića pod patetičnim sloganom „Odvažno, srpski!“ samo je cementirala jad i estetiku tog političkog leša, razotkrivajući svu ispraznost te reakcionarne ekipe. Sa druge strane, ova politička katarza zbrisala je i dio tradicionalne proevropske opozicije okupljene oko „Evropske Srbije“, koja je odbila da studentima da bezuslovnu podršku. Građani su žestoko kaznili njihovu političku kratkovidost, samodovoljnost i inertnost salonske kaste koja je godinama bila potpuno lišena sluha za stvarnost na terenu, ostavljajući ih izvan novog političkog poretka.

MANJINE: Ovu pobjedu dodatno specifičnom čini i činjenica da su manjinske zajednice u Srbiji odigrale ključnu ulogu u rušenju autokratije, svjesno plaćajući političku cijenu. Savez vojvođanskih Mađara sveden je sa šest na tri mandata, a u Novom Pazaru Studentska lista osvojila je više glasova nego sve bošnjačke stranke zajedno. SPP je praktično nestao sa političke scene, dok je i sam njegov lider sugerisao da je većina njegovih birača glasala za studente. Birači su odlučili da glasaju referendumski i građanski, stavljajući rušenje režima ispred partikularnih etničkih interesa. Takav rasplet pred pobjedničku listu postavlja maksimalnu i moralnu odgovornost da se ovim zajednicama pošteno oduži i garantuje njihova prava, što je, uostalom, obaveza svake demokratske vlasti.

TERET: Na toj raščišćenoj sceni, studenti sada imaju široko odriješene ruke. Ali ta istorijska praznina donosi i zastrašujući teret, jer više nema starih izgovora niti dežurnih krivaca. Prvi i najhitniji ispit biće radikalna demontaža duboke države i oslobađanje zarobljenih medija. Korak u sprečavanju kontrarevolucije bivšeg režima mora biti hitno provjetravanje bezbjednosnog aparata – policijskih, vojnih i obavještajnih struktura koje su godinama služile kao Vučićeva pretorijanska garda. Paralelno sa smjenom kompromitovanih kadrova i otvaranjem dosijea, nova vlast mora izvršiti hirurški precizan zahvat na medijskoj sceni, počevši od hitnog vraćanja nezavisnosti Javnog servisa (RTS) koji je decenijama bio fabrika jednoumlja. Slobodni mediji i profesionalne institucije jedini su trajni štit protiv autokratskih i nedemokratskih praksi.

ŠANSA: Srbija tako ulazi u najneizvjesniji parlamentarni eksperiment u svojoj modernoj istoriji. Građani su glasali iz čistog revolta, delegirajući istorijsku šansu politički neiskusnoj i ideološki heterogenoj generaciji koja sada na kormilu države mora da se suoči sa surovim realizmom vladanja. Njihov najveći test biće preživljavanje u skupštinskim klupama naspram ranjenog Vučića i njegovih opstrukcija. U toj areni, bez državnog budžeta, on će koristiti svaku sekundu za sabotažu, opstrukciju i uličnu agresiju. Ako nova većina odmah ne slomi kičmu bezbjednosnom podzemlju i propagandnoj mašineriji, rizikuje da je te strukture progutaju. Istinska borba za Srbiju zato ne završava ovim izborima – ona tek počinje.

Eldin HADŽOVIĆ

Dok se vlasti služe strahom, novcem i kontrolom informacija da bi očuvale moć, sjećanje na žrtve podsjeća da je svaki poredak koji zahtijeva šutnju već objavio rat istini

LOBISTI: Skandal oko plaćenih lobista iz najbližeg okruženja američkog predsjednika Donalda Trumpa još nema epilog. Završni predizborni skup SNSD-a u banjalučkoj dvorani Borik, održan dva dana uoči Općih izbora u Bosni i Hercegovini 4. oktobra, okupio je stranački vrh Republike Srpske i bliske Trumpove saradnike. Istraživački portal Detektor na osnovu fotografija i videosnimaka potvrdio je prisustvo najmanje trojice Trumpovih saradnika: Jamesa Blaira, političkog stratega i nekadašnjeg zamjenika šefa kabineta Bijele kuće, advokata Andrewa H. Smitha i Alexa Garcije, partnera lobističke firme Continental Strategy, angažovane i plaćene iz budžeta Republike Srpske. Na snimcima se pojavljuje i osoba koja liči na Chrisa LaCivitu, jednog od vodećih ljudi Trumpove predsjedničke kampanje 2024. godine, ali Detektor nije mogao nezavisno potvrditi da je riječ o njemu. Njegovo putovanje u Republiku Srpsku ranije su povezivali s tim angažmanom i američki mediji, uključujući The New York Times.

MILIONI: Blair i LaCivita angažovani su preko advokatske kancelarije Boies Schiller Flexner, koja zastupa Republiku Srpsku, a prema američkim medijima za svoje su usluge dobili po nekoliko stotina hiljada dolara. Na skupu su bili i predstavnici američke lobističke i PR firme DCI Group, s kojom je Vlada RS-a u februaru zaključila ugovor vrijedan 750.000 dolara. Time se otvara pitanje gdje prestaje lobiranje za institucije, a počinje politički angažman u korist stranke koja njima upravlja. Prisustvo američkih konsultanata na skupu SNSD-a osjetljivo je i zbog pravila koja zabranjuju finansiranje političkih stranaka u BiH iz inostranstva, uključujući besplatno pružanje usluga, kao i zloupotrebu javnih sredstava u izbornoj kampanji. Samo prisustvo stranaca na skupu ne predstavlja automatski kršenje zakona, upozorava Ivana Korajlić, direktorica Transparency Internationala u BiH. Međutim, ako su konsultanti plaćeni javnim novcem istovremeno savjetovali SNSD, takav angažman mogao bi otvoriti i pitanje krivične odgovornosti. Prema ranijim izvještajima američkih medija, Vlada Republike Srpske je od početka 2025. lobističkim i konsultantskim firmama bliskim Trumpu i republikancima isplatila više od četiri miliona dolara. U septembru je Ustavni sud BiH zabranio određene isplate povezane s lobističkim ugovorima, uključujući aktivnosti čiji su ciljevi suprotni Ustavu BiH i odlukama državnih institucija.

POZIRANJE: Kontroverzu dodatno produbljuje slučaj Katie Wiles, kćerke Trumpove šefice osoblja Susie Wiles, koja je tokom posjete Republici Srpskoj objavila fotografiju s ministrom unutrašnjih poslova Željkom Budimirom na strelištu u Laktašima. Njena firma povezana je s lobiranjem za RS, dok je njena majka ranije razgovarala sa Željkom Cvijanović u Bijeloj kući, na sastanku koji je, prema pisanju The New York Timesa, dogovorio Garcia. Trump je izjavio da Blair i LaCivita rade nezavisno od njega i da bi ih otpustio ako bi utvrdio sukob interesa, ali je potom rekao da sukoba nema.

POROBLJAVANJE: Srbija ulazi u završnu fazu „porobljavanja medija“, uz sve manje prostora za kritičko novinarstvo i sve izraženiju dominaciju sadržaja koji podržavaju vlast. To je ocjena Pavola Szalaja, predstavnika organizacije Reporteri bez granica (RSF), izrečena za Agence France-Presse uoči parlamentarnih izbora 25. oktobra. Prema podacima posmatračke organizacije CRTA, predizborni skup Srpske napredne stranke nedavno je direktno prenosilo 46 televizijskih stanica, dok su studentski protesti dobili detaljnije izvještavanje na svega tri televizije. Szalai upozorava i na promjene u redakcijama neposredno pred izbore, posebno nakon što je portugalska investiciona grupa Alpac Capital preuzela Adria News Network, u čijem su sastavu televizije Nova i N1.

PROTEST: Novinari su protestovali zbog promjena, dok je uprava obećala očuvanje profesionalnih standarda. Među najpoznatijim primjerima suženog prostora za kritičke glasove je voditelj Zoran Kesić, čija emisija više nije na Novoj, a političke komentare sada objavljuje na YouTubeu. Agence France-Presse navodi i slučaj vojnog analitičara Aleksandra Radića, koji je u junu napustio Srbiju nakon policijskog ispitivanja, pretresa stana i kancelarije te optužbe za pripremanje napada na ustavno uređenje. Radić tvrdi da je strahovao od zatvora zbog svog rada, dok vlasti negiraju upotrebu zvučnog oružja na protestu u martu 2025. Prema indeksu RSF-a za 2026, Srbija je na 104. mjestu među 180 zemalja, posljednja među 40 država EU i Balkana.

IMENA: Međunarodna komemorativna manifestacija „Povratak imena“, posvećena žrtvama političkih represija u Sovjetskom Savezu, biće održana 29. oktobra u Beogradu i prvi put u Novom Sadu. Učesnici će naglas čitati imena ljudi koje je ubio sovjetski režim. U Beogradu će se okupljanje održati od 18 do 21 čas ispod Brankovog mosta, kod Malog stepeništa u Karađorđevoj ulici 43, a u Novom Sadu počinje u 18.30 na skveru kod Srpskog narodnog pozorišta. Akcija je pokrenuta 2007. godine u Moskvi, a u Beogradu se organizuje od 2022. Među žrtvama staljinističkog Velikog terora bili su i ljudi porijeklom sa Zapadnog Balkana, uključujući Srbe, Hrvate i Bošnjake, zbog čega su organizatori pripremili dvojezične kartice s njihovim imenima i biografskim podacima. Ovogodišnje okupljanje odvija se u kontekstu ruske invazije na Ukrajinu, koju organizatori povezuju s odbranom slobode, ljudskih prava i demokratskih vrijednosti. Manifestacija je nastala u organizaciji ruskog društva „Memorial“, dobitnika Nobelove nagrade za mir 2022. godine, koje je ruski Vrhovni sud ove godine proglasio ekstremističkom organizacijom. Jer nema goreg neprijatelja rata od ekstremnog mira.

Eldin HADŽOVIĆ

Likovi poput Milana Radoičiča najkorisniji su kosturi iz ormara.

KOSTUR: Evropska unija ponovila je zahtjev da svi odgovorni za napad u Banjskoj na sjeveru Kosova budu privedeni pravdi, nakon izvještaja prištinskih medija da je Milan Radoičić prisustvovao predizbornom skupu Srpske napredne stranke (SNS) u Srbiji. U napadu 24. septembra 2023. godine ubijen je kosovski policajac Afrim Bunjaku, dok su tokom policijske akcije poginula trojica pripadnika naoružane grupe. Radoičić, tadašnji potpredsjednik Srpske liste i vođa napadačke grupe, javno je preuzeo odgovornost za njeno organizovanje i naoružavanje, a nakon događaja vratio se u Srbiju. Iako je u Beogradu kratkotrajno priveden i protiv njega je pokrenuta istraga, i dalje se nalazi na slobodi. Vlasti u Prištini zatražile su raspisivanje međunarodne potjernice, dok je Evropska unija izrazila zabrinutost zbog njegovog slobodnog kretanja i pojavljivanja u političkom životu Srbije. Neprocesuiranje odgovornih za napad ostaje jedna od spornih tačaka u odnosima Beograda i Prištine i dijalogu o normalizaciji odnosa. A Radoičić je tako postao kostur iz ormara koji se iznosi kad god zatreba podsjetiti na Banjsku – ili na ono što vlasti u Beogradu nisu učinile nakon nje.

NOVA: Sukob između novinara portala Nova.rs i novih vlasnika oko imenovanja glavnog urednika prerastao je u otvoreni spor o uređivačkoj nezavisnosti, jednog od rijetkih preostalih kritičkih medija u Srbiji. Nakon što je novi menadžment pokušao nametnuti urednika iz prorežimskog Blica bez saglasnosti redakcije, zaposlenima je ponuđen izbor: prihvatiti novo rukovodstvo ili napustiti posao uz otpremninu. Novinari i urednici odbili su saradnju s novim rukovodstvom, a njihov otpor dobio je podršku kolega, novinarskih udruženja i građana. Spor se odvija u osjetljivom predizbornom periodu, u kojem kontrola nad medijima ima poseban politički značaj. Slučaj Nove.rs ponovo je otvorio pitanje načina na koji se vlasničke promjene koriste za utjecaj na uređivačku politiku, pri čemu finansijski i kadrovski pritisci mogu zamijeniti direktnu cenzuru.

GRABUS: Nedžad Grabus, dosadašnji muftija sarajevski i profesor Fakulteta islamskih nauka u Sarajevu, izabran je za 14. reisul-ulemu Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini. Na zasjedanju Izbornog tijela u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu dobio je većinsku podršku delegata, a na čelu Zajednice naslijedit će Huseina ef. Kavazovića, kojem istječe mandat. Grabus je široj regionalnoj javnosti poznat po petnaestogodišnjem mandatu muftije ljubljanskog, od 2006. do 2021. godine. Tokom tog perioda učestvovao je u realizaciji projekta izgradnje Muslimanskog kulturnog centra i džamije u Ljubljani. Nakon povratka u Bosnu i Hercegovinu preuzeo je dužnost muftije sarajevskog, uz angažman u obrazovnom i institucionalnom radu Islamske zajednice. Izbor je proveden u skladu s Ustavom Islamske zajednice BiH, a novog reisul-ulemu izabrali su predstavnici muftijstava, sabornici i rukovodioci vjerskih i obrazovnih ustanova. Grabus preuzima vođenje institucije koja okuplja muslimane u Bosni i Hercegovini, regiji i dijaspori.

KAMP: Istraga o navodnom ruskom paravojnom kampu u ugostiteljskom kompleksu „Sunčana reka“ na zapadu Srbije još traje, bez podignute optužnice, objavio je Radio Slobodna Evropa (RSE). Slučaj je otvoren nakon što su u septembru 2025. godine, uoči parlamentarnih izbora u Moldaviji, privedeni Lazar Popović, bivši savjetnik proruskog ministra bez portfelja Nenada Popovića, i Sava Stevanović iz Loznice. Prema sumnjama istražnih organa, njih dvojica organizovala su borbeno-taktičku obuku za između 150 i 170 državljana Moldavije i Rumunije, navodno s ciljem izazivanja nereda i pružanja fizičkog otpora tokom izbornog dana u Moldaviji. Moldavska policija objavila je snimke i optužila ruske tajne službe da vode hibridni rat i organizuju kampove u Srbiji. Vlasti u Beogradu odbacile su tvrdnje da Srbija služi kao poligon za djelovanje stranih službi. Osumnjičeni su u međuvremenu pušteni iz pritvora, ali istraga nije okončana. Slučaj je dodatno privukao pažnju zbog drugih istraga o navodnom skladištenju eksploziva i dronova namijenjenih sabotažama u zemljama Evropske unije.

ESKALACIJA: Studentski protesti u Tirani prerasli su u sukobe s policijom, nakon što su demonstranti gađali zgrade Ministarstva obrazovanja i drugih vladinih institucija ciglama i betonskim blokovima. Kako prenose albanski mediji, studenti protestuju zbog loših uslova na univerzitetima, visokih troškova studiranja, nedovoljne finansijske podrške i otežanog zapošljavanja nakon diplomiranja. Demonstranti su ukazali na socijalne nejednakosti i velike razlike između bogatih i siromašnih, zahtijevajući promjene u obrazovnom sistemu. Policija je odgovorila suzavcem i vodenim topovima, a nekoliko demonstranata je uhapšeno. Vlasti su osudile napade na institucije i uništavanje javne imovine. Ovi protesti ogledaju šire nezadovoljstvo mladih u regionu i Evropi. Tinjajuće socijalne tenzije, neadekvatni uslovi života i goruća potreba za ozbiljnim institucionalnim reformama, uz sve tanji namaz paštete na sve suvljoj korici hljeba, učinili su svoje.

Eldin HADŽOVIĆ