Pred našim očima nastaje autentični istočnoevropski i centralnoevropski konzervativizam. Populisti u Poljskoj, Mađarskoj, Slovačkoj i Češkoj jačaju na strahu građana od neizvjesne situacije, koju stvaraju izbjeglička kriza, nepoštovanje vladavine prava, odnosi između Rusije i Turske, pitanje hoće li Velika Britanija ostati članica EU, priča o raspadu EU.
Ponovo se govori o „jezgru Evrope”. Ne samo zato što su nove članice iz srednje i istočne Evrope jedinstvene u svojim stavovima. One se ograđuju od kursa država koje je bivši američki ministar odbrane Donald Rumsfeld prezrivo nazvao Stara Evropa, prije svega Njemačke s kancelarkom Angelom Merkel.
Svuda se mogu vidjeti glavne odlike konzervativizma: nema promjena, jaka država s jakim čovjekom na čelu, vjera i tradicija, jedno nacionalno biće protiv drugih. I ranije je u regionu, ubrzo nakon raspada Istočnog bloka 1989. zavladao konzervativizam, tada kao razgraničenje od lijevih shvatanja koje je oličavala država. Tadašnji konzervativci u centralnoj i istočnoj Evropi težili su promjenama. Potom su, prema viđenju sa Zapada, u skoro cijelom regionu nastale različite političke ideje: od lijevih do desnih, od konzervativnih do liberalnih, od onih koje zagovaraju slobodno tržište do onih koje traže regulaciju, od komunističkih do antikomunističkih i od proruskih do antiruskih.
Novi konzervativizam ima lučonošu – mađarskog premijera Viktora Orbana, koji se eksplicitno zalaže za konzervativne, hrišćanske i nacionalne vrijednosti. Mađarska je godinama važila za uzornog đaka evropskih integracija. No, kada je 2010. njegov Fides porazio ljevičarsku vlast rastrzanu skandalima i osvojio dvije trećine mjesta u parlamentu, to jest apsolutnu većinu, Orban je mogao da progura zakone koji mu obezbjeđuju opstanak na vlasti. On je ugrozio nezavisnost sudstva, medijske slobode i pod izgovorom borbe protiv zlih evropskih multinacionalnih kompanija, veliki dio ekonomije preusmjerio u ruke svojih prijatelja. Donio je novi hrišćanski i nacionalistički ustav i promijenio izborni sistem, što je Fidesu na izborima 2014. ponovo obezbijedilo apsolutnu većinu, bez obzira na dramatičan pad pristalica. Orban je bio toliko samouvjeren da je gromoglasno objavio svoj plan da stvori ,,novu neliberalnu državu na nacionalnim temeljima” – po svijetlim uzorima Rusije, Turske i Kine.
Jedna od posljedica Orbanove nacionalističke ideologije, po ocjenama sa Zapada, je okretanje Mađarske Rusiji, koja je 2014. Budimpešti odobrila ogroman zajam. Vjeran stereotipu Mađarske kao ,,skele” koja plovi između Istoka i Zapada, Orban je lukavo igrao na obje strane – i od obje izvukao pomoć. Kako primjećuju zapadni mediji, Mađarska je i dalje jedan od najvećih korisnika EU fondova.
I nova poljska Vlada je sa sličnom agendom došla na vlast. Britanski analitičar Timoti Garton Eš nedavno je pisao kako je Poljska, jedna od ključnih zemalja postkomunističke centralne Evrope, u opasnosti da zbog postupaka nedavno izabrane vladajuće partije završi kao neliberalna demokratija. ,,Ugroženi su sami temelji njene još mlade demokratije: ustavni sud, javni servis, profesionalne državne službe,” naveo je Eš.
Partija zakona i pravde (PiS) lidera Jarosłava Kaćinjskog predstavlja najveći dio konzervativnog katoličkog segmenta poljskog društva i solidnu trećinu biračkog tijela u zemlji s preko 38 miliona stanovnika. Vješto privlačeći glasače drugih stranaka i koristeći razočaranje višegodišnjom vladom centrističke Građanske platforme i haos na poljskoj ljevici, PiS je na izborima odnijela ubjedljivu pobjedu.
PiS insistira na proklamovanim konzervativnim, katoličkim i evroskeptičnim politikama, vješto kombinovanim s gotovo ljevičarskim obećanjima u domenu ekonomije i socijalne politike. No, Eš smatra da je strategija PiS i Kaćinskog, koji je sada vladar Poljske iz sjenke, da prljavi posao transformacije političkog sistema obave brzo, čak brutalno, a zatim pokažu umjerenije, razumnije i pragmatičnije lice. Kaćinjski ima parlamentarnu većinu potrebnu da to uradi, uživa podršku velikog dijela javnosti, a predsjednik Republike i premijerka poslušno izvršavaju sve njegove naloge.
Eš kaže kako proces orbanizacije podrazumijeva da dugo godina vladajuća partija zloupotrebljava svoju moć kako bi potkopala temelje liberalne ustavne demokratije, koji su, teorijski, prvi uslov za članstvo u EU. Tu izvršna vlast postaje prejaka, kooptira interese kapitala, zlorabi službe bezbjednosti i podriva nezavisnost sudstva, centralne banke i medije, čime se stvaraju uslovi da sljedeći izbori ne budu zaista slobodni i korektni.
U Srbiji se postavlja pitanje da li je ona, s obzirom na potpuno odsustvo ljevice i na dio manje-više skrivenih evroskeptika u sadašnjem političkom neokonzervativnom establišmentu, već uveliko desničarska država, po ugledu na Orbanovu Mađarsku? Drugo pitanje jeste šta će u političkom životu Srbije donijeti, kako se predviđa, gotovo sigurni ulazak u parlament predstavnika nacionalnog bloka, antievropske, proruske desnice s ojačanom Srpskom radikalnom strankom poslije povratka haškog optuženika Vojislava Šešelja u zemlju?
Iako na prošlim izborima nijedna stranka antievropske, proruske nacionalne ekstremne desnice nije prošla u parlament, taj razjedinjeni blok je imao ne malu podršku – oko 400.000, što je 12 do 13 odsto tada izašlih birača, kaže Srđan Bogosavljević iz Ipsos stratedžik marketniga. On prognozira da će stranke te orijentacije, SRS sa jedne i desni blok čija je okosnica Demokratska stranka Srbije (DSS) uz pokret Dveri sa druge strane, ući u parlament i to sa značajnim brojem poslanika, možda čak sa 30 poslaničkh mjesta. Uprkos tome što se i DSS-u i Dverima događa ono što se ranije dešavalo s Demokratskom strankom – osipanje na manje partije.
Sanda Rašković-Ivić, predsjednica DSS-a, zagovara već duže okupljanje, kako ona to naziva, ,,nacionalnog bloka”. Za sada je u koaliciji s pokretom Dveri, a pregovara se, kako kaže, ne samo s partijama već i s raznim organizacijama, udruženjima građana, a imaju i podršku intelektualaca.
Predsjednica Helsinškog odbora za Srbiju Sonja Biserko u nedavnom intervjuu beogradskom dnevniku Danas ustvrdila je da antievropska, proruska desnica ima jako uporište u važnim institucijama kao što su Srpska akademija nauka i umetnosti (SANU), Srpska pravoslavna crkva i Beogradski univerzitet. Njihov program je anti-Nato, evroskepticizam, ekonomski patriotizam i oslanjanje na Rusiju, koje predsjednica DSS-a objašnjava ne kao integraciju s Rusijom, već kao oslanjanje na tu zemlju ,,prevashodno u ekonomskom smislu, ali i u odbrambenom, političkom, kulturnom i svakom drugom.”
,,Širom Evrope jačaju konzervativne, nacionalne i evroskeptične političke snage. U tom smislu mislim da je ovo za šta se Dveri zalažu evropski trend u Srbiji i da je i ovdje potrebna jedna snažna evroskeptična politička opcija u budućem sazivu Skupštine Srbije”, ocjenjuje predsjednik Dveri Boško Obradović.
Antropolog i magistar političkih nauka Stefan Aleksić konstatuje, prije svega, da je sadašnja vlast Srpske napredne stranke ustvari desničarska, neokonzervativna. Na njenom čelu je Aleksandar Vučić, čiji su pandani, po orijentaciji, na svjetskom nivou Margaret Tačer, Regan, Orban, mišljenja je Aleksić.
„Postoje dve vrste desnice. Postoji nacionalna desnica, a sa druge strane i kod nas i na globalnom nivou imate takozvanu ekonomsku desnicu, onu koja se, zapravo, zalaže za rekonstruisanje kapitalističkih hijerarhija. Igrom slučaja, u Srbiji je ta kombinacija dobila oblik jedne stranke, i ona se zove Srpska napredna stranka. Ona te dve komponente nosi u dva lidera. Tomislav Nikolić naginje na te malo ‘srpskije’ stvari a, sa druge strane, imate Aleksandra Vučića koji je tipični novokonzervativac. On priča najviše o ekonomiji, privatizaciji, kako je neophodno da više radimo…itd. Sve iz tog desnog glosarijuma”, komentariše Aleksić.
Još prije izbjegličke krize i jačanja desničarskih i populističkih snaga širom Evrope, pa i na Balkanu, švajcarski list Noje Cirher cajtung postavio je pitanje kako ljudi poput Aleksandra Vučića u Srbiji, Nikole Gruevskog u Makedoniji, Milorada Dodika u Republici Srpskoj ili Mila Đukanovića u Crnoj Gori pobjeđuju na izborima?
Dio odgovora je što većina medija na Balkanu ,,vježba” autocenzuru. Mediji učestvuju u stvaranju klime straha u kojoj se kritički nastrojeni mediji i intelektualci sve više ustežu da kritikuju vladu, a javnost se ,,vaspitava” da bude odana vladi.
Dalje pitanje jeste da li su birači naivni ili zaista žele male diktatore? Iako za neke birače važi i jedno i drugo, odgovor je jednostavan: birači glasaju za malo para ili za posao. Glasovi se kupuju. Zbog krize je 50 ili 100 eura danas više vrijedno nego prije nekoliko godina. Osim toga, postoji direktna veza između radnih mjesta i podrške vladajućoj stranci. Za dobijanje posla u javnim preduzećima u državama bivše Jugoslavije, danas je još važnije biti član partije nego što je to bilo u doba komunizma, primijetio je švajcarski list.
Političke stranke se, pak, programski i ideološki jedva razlikuju, pa se od Sarajeva do Beograda može čuti – ,,svi su isti”. Stoga izgleda racionalno glasati za one koji pojedincu lično donose makar i malu prednost. Tako iza nacionalističko-populističke fasade stoji klijentelistička mreža uz čiju pomoć stranke osiguravaju svoju vlast. Njihove izjave da žele reforme samo su prazna obećanja, u praksi se malo toga dešava. Takvo stanje odgovara državama i strankama unutar EU koje su protiv proširenja. Sve prisutnije autoritarne vlade na Balkanu su razlog da se i dalje odgađa prijem tih država u EU. Tako postoji simbioza između protivnika proširenja i autoritarnih političara Balkana, konstatovao je list iz Švajcarske.
Milan BOŠKOVIĆ
INTERVJU4 sedmice
DRUŠTVO4 sedmice
Izdvojeno4 sedmice
FOKUS4 sedmice
DRUŠTVO4 sedmice
Izdvojeno4 sedmice
DRUŠTVO4 sedmice
Izdvojeno4 sedmice