Monitor prenosi analize koje su uradili eksperti iz različitih oblasti za Centar za demokratsku tranziciju (CDT) uoči obilježavanja dvije decenije od obnove nezavisnosti

Pregovori Crne Gore i EU oko potpisivanja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (SSP) su počeli još u okviru državne zajednice Srbija i Crna Gora, u novembru 2005. godine. Nakon obnove nezavisnosti Crna Gora je dobila mandat da direktno pregovara, pa je SSP potpisan u oktobru 2007. godine i stupio je na snagu u maju 2010. U međuvremenu, u decembru 2008. godine je predat zahtjev za članstvo u EU, da bi nakon dvije godine, u decembru 2011. godine, Crnoj Gori bio potvrđen status kandidatkinje.

Prva Međuvladina konferencija između Crne Gore i EU kojom su zvanično otvoreni pristupni pregovori održana je u junu 2012. godine. Pregovori su organizovani u 33 pregovaračka poglavlja. Vlada je formirala pregovaračku strukturu, u 33 radne grupe u čiji sastav su uključeni i predstavnici organizacija civilnog društva.

U periodu od 2012. do 2020, otvorena su sva pregovaračka poglavlja, ali samo tri su privremeno zatvorena. EU je, u slučaju Crne Gore započela novi pristup u pregovorima, prema kojem su među prvima otvorena pregovaračka poglavlja 23 – Pravosuđe i temeljna prava i 24 – Pravda, sloboda i bezbjednost i ona će ostati otvorena do kraja pregovaračkog procesa. Crna Gora prihvata novu  metodologiju pregovora 2020. godine, kojom se dodatno naglašava značaj vladavine prava, pri čemu napredak u poglavljima 23 i 24 uslovljava zatvaranje ostalih pregovaračkih poglavlja.

Tokom mandata Evropske komisije 2014–2019, politika proširenja je faktički stavljena u drugi plan uz eksplicitnu najavu da neće biti novih proširenja tokom tog perioda, dok je ruska agresija na Ukrajinu 2022. ponovo vratila proširenje u fokus kao politički prioritet EU. To je i omogućilo Crnoj Gori da dodatno ubrza reforme i približi se članstvu, međutim ta šansa tada nije iskorišćena.

Značajna prekretnica nastupa u junu 2024. godine, kada je dobijen pozitivan Izvještaj o ispunjenosti privremenih mjerila za oblast vladavine prava (IBAR). Time je otvoren put za ulazak u završnu fazu pregovora i zatvaranje pregovaračkih poglavlja. U decembru 2024. godine privremeno su zatvorena poglavlja 7 – Pravo intelektualne svojine, 10 – Informatičko društvo i mediji i 20 – Preduzetništvo i industrijska politika.

Ipak, uprkos očekivanjima, tada nije došlo do zatvaranja poglavlja 31 – Vanjska, bezbjednosna i odbrambena politika. Razlog za zastoj leži u pogoršanim odnosima sa Hrvatskom, koji su zaoštreni nakon usvajanja Rezolucije o genocidu u Jasenovcu u crnogorskom parlamentu.

U junu 2025. zatvara se poglavlje 5 – Javne nabavke, kao prvo poglavlje iz Klastera 1 (Temeljna prava). U decembru iste godine zatvorena su i poglavlja 3 – Pravo osnivanja preduzeća i sloboda pružanja usluga, 4 – Sloboda kretanja kapitala, 6 – Privredno pravo, 11 – Poljoprivreda i ruralni razvoj i 13 – Ribarstvo. U januaru 2026. je privremeno zatvoreno poglavlje 32 – Finansijski nadzor, a u martu poglavlje 21 – Transevropske mreže.

Ovaj zamah u pregovorima ispraćen je najavama da bi Crna Gora do kraja godine mogla zatvoriti sva preostala pregovaračka poglavlja. Paralelno s tim, najavljeno je i da bi nacrt Ugovora o pristupanju Evropskoj uniji mogao biti finalizovan u istom roku. Takođe, vlast je više puta saopštila da je cilj da Crna Gora postane članica Evropske unije do 2028. godine. I pored ovih optimističnih najava, iz evropskih institucija kontinuirano se naglašava potreba za održivim i na zaslugama zasnovanim rezultatima, posebno u oblasti vladavine prava.

Proces pregovora obilježen je i nedovoljnim nivoom transparentnosti. Iako su predstavnici civilnog društva uključeni u pregovaračke radne grupe, njihova uloga u nadzoru procesa i unapređenju njegove otvorenosti nije adekvatno prepoznata. Nedostatak strateški osmišljene komunikacije doveo je do toga da šira javnost ostane uskraćena za mnoge važne informacije o toku pregovora. Tako, iako sjednice Vlade Crne Gore već godinama započinju informacijama o realizaciji aktivnosti iz procesa pristupanja EU, te informacije ostaju usmene i nedostupne javnosti. Slično tome, zakonodavna dinamika u Skupštini Crne Gore nije dovoljno transparentna, niti se zakoni u završnici pregovora pripremaju na inkluzivan način. Mnogi važni zakoni zahtijevali su dodatne izmjene, jer sam postupak njihove pripreme za posljedicu ima probleme u implementaciji. Tokom 2025. godine usvojen je 201 zakon, od čega su 92 bila vezana za EU agendu, dok se u 2026. godini očekuje usvajanje dodatnih oko 120 zakona, po podacima Skupštine. Međutim, sve češće se dešava da ni poslanici ni javnost nijesu adekvatno informisani o fazama usklađivanja propisa koji su u skupštinskoj proceduri.

Završnu fazu pregovora prati i narativ Vlade koji kritičare procesa često predstavlja kao anti-EU orijentisane i nepatriotske. Ipak, među kritičarima su opozicione partije, organizacije civilnog društva, mediji i građani koji izražavaju zabrinutost zbog kvaliteta i efekata temeljnih reformi koje država sprovodi na putu ka EU.

Na kraju, ostaje otvoreno pitanje modela budućeg članstva Crne Gore u Evropskoj uniji. Evropska komesarka za proširenje Marta Kos istakla je da bi pristupni ugovor Crne Gore mogao biti prvi u „novoj generaciji“ ugovora, sa snažnijim zaštitnim mehanizmima koji bi omogućili konkretne posljedice u slučaju nazadovanja u oblasti vladavine prava. Istovremeno, politička podrška proširenju unutar same EU ostaje neizvjesna, posebno u pojedinim državama članicama poput Francuske, koja tradicionalno zauzima oprezniji pristup.

U svakom slučaju, ključni faktor na koji Crna Gora može i mora direktno uticati jeste vjerodostojnost i kredibilitet samog procesa integracije. Samo kroz suštinske, dosljedne i održive reforme, kakve javnost s pravom očekuje, može se ostvariti puni transformativni potencijal evropskih integracija. Upravo tu se nalazi i ona važna linija koju već neko vrijeme ne uspijevamo odlučno preći, ali koja ostaje dostižna. Njen prelazak ne bi uticao samo na dinamiku pregovora, već i na sami kvalitet budućeg članstva Crne Gore u Evropskoj uniji.

(Kraj)

Monitor prenosi analize koje su uradili eksperti iz različitih oblasti za Centar za demokratsku tranziciju (CDT) uoči obilježavanja dvije decenije od obnove nezavisnosti. Autor analize o demografiji je Gordana Radojević, predsjednica Društva statističara i demografa Crne Gore

Obnova državne nezavisnosti 2006. godine označila je početak novog razvojnog ciklusa Crne Gore, u kojem su demografski procesi odražavali šire društveno-ekonomske transformacije društva. Dvadeset godina kasnije, Crna Gora bilježi relativnu stabilnost ukupnog broja stanovnika i napredak u nizu ključnih demografskih i razvojnih pokazatelja. U odnosu na period obnove nezavisnosti, ukupan broj stanovnika povećan je za 1,7 odsto, očekivano trajanje života produženo je za više od pet godina, dok su stope smrtnosti odojčadi i djece višestruko smanjene, sa 11 odsto na 1,6 odsto. Istovremeno, broj visokoobrazovanih lica više je nego udvostručen, što ukazuje na značajan napredak u kvalitetu ljudskog kapitala.

Međutim, iza ovih pozitivnih trendova odvijaju se duboke strukturne promjene koje ukazuju na to da zemlja prolazi kroz intenzivnu demografsku transformaciju. Relativna stabilnost ukupnog broja stanovnika prikriva procese emigracije mladog i radno sposobnog stanovništva, ubrzanog starenja populacije i rastuće nejadnakosti u teritorijalnom rasporedu stanovništva.

Dvadeset godina nakon obnove nezavisnosti, ključni demografski izazov Crne Gore više nije prvenstveno pitanje ukupnog broja stanovnika i njihove ekonomske aktivnosti, već njihove starosne strukture, prostorne distribucije i dugoročne održivosti demografskog i ekonomskog razvoja.

Blagi rast ukupnog broja stanovnika, ali uz niže stope prirodnog priraštaja: Iako ukupan broj stanovnika Crne Gore bilježi blag rast u periodu 2006–2026, osnovni vitalni pokazatelji ukazuju na postepeno slabljenje prirodne reprodukcije stanovništva. Broj živorođenih smanjen je sa 7.531 u 2006. na istorijski minimum od 6.910 u 2025. godini, dok je broj umrlih porastao sa 5.968 na 6.398. Posljedično, prirodni priraštaj smanjen je za gotovo dvije trećine, sa 1.563 na 512 lica godišnje, dok je stopa prirodnog priraštaja opala sa 2,5 odsto na svega 1,0 odsto.

Iako Crna Gora i dalje bilježi pozitivan prirodni priraštaj, jasno je da se prostor za prirodnu reprodukciju stanovništva ubrzano sužava.

Emigracija postaje jedan od ključnih demografskih izazova: Jedan od najznačajnijih faktora koji ograničava demografski i ekonomski rast Crne Gore jesu negativni migracioni tokovi. Između dva posljednja popisa (2003–2023) prirodni priraštaj iznosio je 24.828 lica, ali je više od polovine tog povećanja anulirano negativnim neto migracionim saldom od 13.462 lica.

Posebno zabrinjava činjenica da se emigracija ubrzava u posljednjih 10 godina. U periodu 2015–2019. iz Crne Gore emigriralo je 8.499 lica, dok je u periodu 2020–2023. taj broj porastao na 15.506, prema podacima Uprave za statistiku. Samo tokom 2023. godine državu je napustilo gotovo 7.000 lica, što predstavlja najveći godišnji emigracioni odliv u novijoj statističkoj evidenciji.

Posebno zabrinjava što emigracioni tokovi dominantno obuhvataju mlado i radno sposobno stanovništvo, čime emigracija direktno utiče na fertilitet, tržište rada i dugoročni razvojni potencijal zemlje.

Kvalitet ljudskog kapitala raste, ali se demografska baza sužava: Jedna od najpozitivnijih transformacija u prethodne dvije decenije odnosi se na unapređenje obrazovne strukture stanovništva.

Broj visokoobrazovanih lica povećan je sa 61,8 hiljada u 2003. na 133,9 hiljada u 2023. godini, dok je broj lica bez škole ili sa nepotpunim osnovnim obrazovanjem smanjen sa 21,2 hiljade na svega 4,2 hiljade. Posebno je izražen rast broja lica sa postdiplomskim kvalifikacijama. Broj stanovnika sa završenim magistarskim studijama povećan je sa 5,2 hiljade u 2011. na gotovo 24 hiljade u 2023. godini, dok je broj doktora nauka porastao sa 964 na 1.837. Žene danas čine većinu visokoobrazovane populacije, kao i većinu lica sa završenim magistarskim studijama, što predstavlja jednu od najznačajnijih društvenih transformacija u prethodne dvije decenije.

Međutim, paralelno sa rastom kvaliteta ljudskog kapitala, dolazi do sužavanja njegove demografske osnove. Smanjenje mlađih generacija, starenje stanovništva i kontinuirana emigracija mladih i visokoobrazovanih otvaraju ozbiljno pitanje dugoročne sposobnosti Crne Gore da zadrži, reprodukuje i valorizuje unaprijeđeni ljudski kapital u funkciji budućeg razvoja.

Za dvije decenije Crna Gora je ostarila gotovo četiri godine: Najizraženija strukturna promjena u protekle dvije decenije odnosi se na ubrzano starenje stanovništva. U periodu 2006–2026. broj djece uzrasta do 14 godina smanjen je za 10,1 odsto, dok je broj mladih do 29 godina manji za 15,5 odsto, odnosno za oko 40 hiljada osoba. Istovremeno, broj stanovnika starijih od 65 godina povećan je za 37 odsto, dok je broj osoba starijih od 80 godina gotovo udvostručen, a radni kontigent od 15 do 65 godina smanjen za 1,5 odsto.

Prosječna starost stanovništva povećana je sa 35,9 godina u 2003. na 39,7 godina u 2023. godini, čime se Crna Gora približava pragu od 40 godina prosječne starosti, koji se u demografskoj teoriji smatra indikatorom izrazito stare populacije. Istovremeno, broj opština koje se nalaze u fazi duboke demografske starosti (sa prosječnom starošću iznad 40 godina) za 20 godina povećan je sa svega 3 (od 21 opštine) na čak 17 (od 25 opština).

Crna Gora se demografski polarizuje: Protekle dvije decenije obilježene su izraženom unutrašnjom redistribucijom stanovništva i produbljivanjem regionalnih dispariteta. U periodu 2003–2023. godine sjeverni region izgubio je 39 hiljada stanovnika, odnosno petinu svoje populacije (-20,4 odsto). Istovremeno, središnji region porastao je za 10,9 odsto, a primorski za 14,2 odsto.

Ovakva kretanja potvrđuju kontinuiranu koncentraciju stanovništva u razvijenijim urbanim i primorskim gradovima, uz istovremeno pražnjenje manje razvijenih i sjevernih opština. Regionalna depopulacija sjevera prerasta iz demografskog u ozbiljan razvojni problem, jer dovodi do slabljenja lokalnih tržišta rada, smanjenja fiskalnog kapaciteta opština i daljeg pada investicione atraktivnosti regiona.

Crna Gora prolazi demografsku tranziciju bez jasne populacione politike:

Uprkos sve izraženijim demografskim izazovima, Crna Gora tokom dvije decenije nezavisnosti nije razvila cjelovitu populacionu politiku niti je uspostavila institucionalni okvir za sistemsko upravljanje demografskim promjenama. Tek 2024. godine formiran je Savjet za demografiju, koji je do sada održao samo konstitutivnu sjednicu, i najavljena je izrada Strategije demografskog razvoja 2027–2037. godina.

Demografski izazovi više nijesu pitanje daleke budućnosti, već faktor koji već danas oblikuje tržište rada, održivost penzionog i zdravstvenog sistema, regionalni razvoj i konkurentnost ekonomije. Bez sistemskog i dugoročnog odgovora države, postojeći trendovi mogu dovesti do daljeg smanjenja radnog kontingenta, rasta fiskalnih pritisaka i produbljivanja regionalnih nejednakosti. Zbog toga je neophodno da Crna Gora u narednom periodu razvije sveobuhvatnu populacionu i migracionu strategiju zasnovanu na podacima i dobrim praksama.

(Nastaviće se)

Monitor prenosi analize koje su uradili eksperti iz različitih oblasti za Centar za demokratsku tranziciju (CDT) uoči obilježavanja dvije decenije od obnove nezavisnosti. Autor analize o građanskoj državi je Vuk Čađenović, izvršni direktor Instituta Damar

Malo je pojmova u savremenom crnogorskom političkom govoru koji se toliko često upotrebljavaju, a tako rijetko precizno ispunjavaju sadržajem, kao što su građanska država i otvoreno društvo. Oba pojma su prisutna u deklaracijama, partijskim programima i javnim nastupima, ali njihova stvarna vrijednost ne mjeri se na nivou političkog jezika, već na nivou institucionalne prakse i društvenih odnosa koje proizvode. Upravo zato je, dvadeset godina nakon obnove nezavisnosti, korisnije pitati koliko je Crna Gora operativno građanska i otvorena, nego da li se takvom naziva.

Na normativnom planu odgovor nije sporan. Crna Gora je ustavno određena kao građanska država, što znači da politička zajednica počiva na građaninu kao nosiocu suverenosti, a ne na privilegovanom identitetskom kolektivu. Međutim, između ustavne formule i društvene stvarnosti postoji prostor u kojem se odlučuje stvarni karakter jednog poretka. Taj prostor čine institucije, političke partije, kultura javne rasprave i svakodnevna sposobnost društva da prihvati razliku bez pretvaranja razlike u trajni sukob.

Tu je korisno prizvati Poperovu ideju otvorenog  društva. U najkraćem, otvoreno društvo nije zajednica bez identiteta, uvjerenja ili sukoba, nego poredak u kojem su vlast, norme i odluke otvoreni za kritiku i korekciju. Zato se u crnogorskom kontekstu može reći da građanska država i otvoreno društvo nijesu dva odvojena ideala, nego dva povezana zahtjeva: jednakost prava, institucionalna nepristrasnost i politički prostor u kojem različiti identiteti mogu koegzistirati bez težnje da bilo koji od njih trajno monopolizuje državu.

Posmatrano iz te perspektive, položaj žena predstavlja jedan od jasnijih pokazatelja da se crnogorski politički prostor makar djelimično otvarao. U Skupštini Crne Gore vidi se rast učešća žena: sa 7 poslanica, odnosno 8,64 odsto, u periodu 2006–2012 na 23 poslanice ili 28,40 odsto u aktuelnom sazivu od 2023. godine. Sličan trend vidi se i u lokalnim parlamentima, gdje je udio žena sa 12,7 odsto u 2009. porastao na 35,8 odsto u 2023, uz rast broja odbornica sa 92 na 303. To pokazuje da je sistem otvoreniji prema dijelu društva koji je dugo bio potisnut sa margine odlučivanja. Ipak, razlike među opštinama – od 54,5 odsto u Budvi do 22,6 odsto u Petnjici 2023. godine – pokazuju da taj proces nije jednako učvršćen na svim nivoima. Istovremeno, rast ne znači da su rodne barijere prevaziđene. Prije pokazuje da su kvote i institucionalni mehanizmi otvorili vrata koja partijska selekcija i politička kultura same nijesu bile spremne da otvore u istoj mjeri, pa otpor patrijarhalnih obrazaca i dalje ostaje prisutan.

Slična logika važi i za položaj manjinskih zajednica. U periodu 2006–2023 zastupljenost manjinskih partija u Skupštini Crne Gore varira, ali 2023. godina predstavlja maksimum, sa ukupno 10 mandata manjinskih lista i partija: 6 Bošnjačke stranke, 3 albanskih partija i 1 hrvatske partije. To pokazuje da je u pluralnom društvu politička stabilnost održivija kada se različitosti institucionalno uključuju, nego kada se politika gradi oko pretpostavke jedne dominantne zajednice. Građanska država, u tom smislu, nije negacija manjinskih identiteta, već okvir u kojem se oni politički priznaju bez dovođenja u pitanje jednakosti građana.

Međutim, upravo tu počinje i složeniji problem. Afirmativna zastupljenost nije isto što i depolarizacija. Raspoložive analize pokazuju da su manjinske partije dugo djelovale kao stabilizatori suverenističkog i proevropskog pola, ali i da se dio biračkog prostora postepeno etnički konsolidovao. Među Bošnjacima podrška Bošnjačkoj stranci raste sa 23,0 odsto u 2012. na 45,5 odsto u 2023, dok kod Albanaca zbirna podrška albanskim partijama raste sa 12,3 odsto u 2006. na 40,6 odsto u 2023. godini. To ne znači da su manjinski birači politički monolitni, jer i dalje postoji prostor za građanske alternative, ali znači da su partije često ispravnu ideju afirmativne reprezentacije prevodile u trajnu logiku etničkog adresiranja birača. Tako se od referendumske formule građanske i multietničke države postupno prelazi ka obrascu u kojem partije razlike ne amortizuju, nego ih održavaju kao stabilnu infrastrukturu političke mobilizacije.

Otvorenost jednog društva, međutim, ne mjeri se samo time ko je formalno prisutan u institucijama, već i time kako društvo doživljava različite grupe. Podaci o socijalnoj distanci omogućavaju i vremensko poređenje. Na skali od 0 do 1, gdje više vrijednosti znače veću negativnu socijalnu distancu, distanca prema Albancima pada sa 0,471 u 2006. na 0,383 u 2016. i 0,292 u 2026. godini. Distanca prema Romima ostaje vrlo visoka 2006. i 2016. godine (0,605), ali u 2026. pada na 0,362. Nasuprot tome, distanca prema LGBT osobama ostaje gotovo nepromijenjeno visoka: 0,57 u 2006, 0,57 u 2016. i 0,561 u 2026. Za spremnost građana da prihvate političkog predstavnika „druge“ nacije nemamo jednako jasan direktan indikator, ali obrasci polarizacije pokazuju da etničko-nacionalna dimenzija i dalje predstavlja jezgro političkog razdvajanja i da se referendumska linija srpsko-crnogorskog konflikta nije ugasila, već se periodično reaktivira kroz pitanja državnosti, odnosa prema Srbiji, crkvi i simboličkom identitetu države.

Zato se pitanje građanske države nužno vraća na političke partije. Tu nije dovoljno pitati koja je partija nominalno građanska. Mnogo je važnije pitati ko u praksi amortizuje, a ko pojačava identitetske rascjepe. Raspoložive analize pokazuju da su partije u Crnoj Gori često promjenljivije od blokova: mijenjaju se organizacije i koalicije, ali su osnovne linije suverenističko-procrnogorskog i prosrpskog pola trajnije od pojedinačnih aktera. DPS je dugo funkcionisao kao relativno multietnički stub suverenističkog bloka, ali se s vremenom i sam etnički sužavao. Demokrate, URA i PES jesu u određenim fazama okupljali heterogenije birače, ali ta širina sama po sebi nije značila prevazilaženje identitetske politike; često je prije označavala labavu koegzistenciju različitih segmenata koji se pod pritiskom „tvrdih“ tema ponovo razilaze. Upravo zato bi bilo pogrešno izjednačiti etničku raznolikost biračke baze sa stvarnom građanskom integracijom. Problem crnogorskog partijskog sistema nije samo u tome što postoje otvoreno nacionalne partije, već u tome što i nominalno građanski akteri često preuzimaju logiku blokovske mobilizacije i identitetske signalizacije kada procijene da je to politički korisno. Partije, dakle, ne stvaraju sve rascjepe iz ničega, ali ih organizuju, artikulišu i prevode u izborne i koalicione strategije.

Tu se zatvara krug između građanske države i otvorenog društva. Ako je građanska država institucionalni oblik jednakosti, onda je otvoreno društvo njen kulturni i politički uslov. Bez otvorenog društva, građanska država lako ostaje ustavna proklamacija koju identitetske mobilizacije i zatvorene partijske strukture prazne iznutra. Bez građanske države, otvoreno društvo ostaje normativni ideal bez dovoljno snažnog institucionalnog oslonca. Zato je za Crnu Goru korisnije da ove dvije ideje posmatra kao međusobno zavisne procese nego kao paralelne diskurse.

Dvadeset godina nakon obnove nezavisnosti, najpoštenija ocjena možda glasi ovako: Crna Gora jeste postala otvorenija i inkluzivnija nego što je bila 2006. godine, ali još nije dovoljno konsolidovala građanski model da bi on bio otporan na političke i identitetske regresije. Napredak je vidljiv u rastu političke zastupljenosti žena i u institucionalnoj prisutnosti manjinskih aktera. Istovremeno, ostaju ozbiljna ograničenja: spora promjena prema grupama koje nose najdublje kulturne predrasude, visoka i gotovo nepromijenjena distanca prema LGBT osobama, kao i partijski sistem koji društvene rascjepe češće prevodi u instrumente mobilizacije nego u mehanizme njihovog prevazilaženja. Pravi test naredne decenije neće biti koliko će se puta u javnosti izgovoriti sintagma građanska Crna Gora, već koliko će država i društvo uspjeti da izgrade poredak u kojem su različitost, kritika i jednakost normalno stanje, a ne povremeni politički gest.

(Nastaviće se)