Povežite se sa nama

FELJTON

LJUBOMIR ĐURKOVIĆ: CETINJSKO POZORIŠNO DRUŠTVO (1919 – 1931) (IV): Vaso Kosić i nova pozorišna estetika

Objavljeno prije

na

Sredinom 1928. godine održana je redovna godišnja skupština CPD, na kojoj je izabrana nova uprava. Za novog čelnika pozorišta izabran je Savo Milunović, a ,,reorganizovano i podmlađeno” Društvo angažovalo je profesionalne glumce iz Niša, bračni par Desanku i Živojina Vučković. Te godine u ansambl dolazi još dvoje profesionalnih glumaca sa strane, Elza Radomska i Josip Petričić. Njih dvoje su neposredno prije toga bili angažovani u nekim beogradskim pozorištima. Josip Petričić (Hvar, 1904 – Zagreb, 1964), je glumu i režiju usavršavao u Parizu. Od 1945. do smrti je stalni član Hrvatskog narodnog kazališta u Zagrebu. Srpski pozorišni kritičar i teatrolog Bora Stojković je o njemu napisao: ,,Petričić je izraziti moderni glumac realističkog stila podjednako ubedljiv u klasičnom, salonskom, savremenom i folklornom repertoaru, uvek stvaralački nov, krepak, nepresušno inventivan, nesumnjivo jedan od najznačajnijih karakternih glumaca između dva rata na jugoslovenskim scenama”.

Sredinom 1929, takođe iz Beograda gdje je završio Dramski odsjek na Glumačko-baletskoj školi i nakon nekoliko sezona provedenih u tamošnjim pozorištima, u rodni grad i u pozorište u kome se još kao srednjoškolac počeo baviti glumom, vratio se Vaso Kosić, prvi školovani crnogorski glumac i reditelj. Kosić je do avgusta 1931. godine, do osnivanja Narodnog pozorišta Zetske banovine, u Cetinjskom pozorišnom društvu režirao više predstava, a u najvećem broju njih igrao je i važne uloge.

Zanimljivo je pomenuti da je Kosić neposredno prije povratka na Cetinje u Beogradu režirao i Gorski vijenac, koji je u organizaciji Udruženja Crnogoraca igran u Akademskom pozorištu. Gotovo sve junake Gorskog vijenca igrali su njihovi prezimenjaci i mlađi saplemenici, crnogorski studenti u Beogradu. Ova predstava je bila veoma dobro prihvaćena, a kritika je upoređivala sa profesionalnim izvedbama Gorskog vijenca u korist Kosićeve postavke.

Najznačajnije Kosićeve režije iz tog perioda u Cetinjskom pozorišnom društvu bile su na savremenim dramskim tekstovima: Dani našega života Leonida Andrejeva, u prijevodu Cetinjanina Ilije Zorića, Osma žena Anri Savoara, Njih četvoro Gabrijele Zapoljske i Gospoda Glembajevi Miroslava Krleže. To je bio prvi Krležin komad postavljen na nekoj crnogorskoj sceni. Narednih decenija Krležine komade igraće često na Cetinju i u Podgorici.

,,Jedan živahni tragi-komični komad, jedna laka komedija, dvije drame, od kojih druga životno-zgusnuta, mračna i teška. Po jednom smišljenom planu, dakle”, kaže kritičar Zapisa sumirajući sezonu 1929/30, i nastavlja: ,,Dani našeg života dati su kao prvi komad u sezoni. Brižljivo pripremljeni od publike su zasluženo lijepo primljeni. Tim uspjehom stvoreno je povjerenje koje je utvrđeno predstavama Osma žena i Njih četvoro. Gospoda Glembajevi su najkrupnije postavljeni zadatak, koji daleko premaša naše binske mogućnosti. Ali i po onome što se uspjelo predstava čini krunu cijelog rada u sezoni. Da se od ovog komada visoke književne vrijednosti, ali čija radnja dosta tromo ide, koji je više u psihološkom produbljavanju i karaktera i sredine, kud i kamo više, nego u scenskim efektima, dade predstava dostupna našoj publici, predstava koja nije bila za nju teška, nego naprotiv, koja je gledana sa maksimumom interesa, napregnutom pažnjom do posljednje riječi, da se i toliko uzmogne znači nesumnjiv uspjeh i za režiju i za kreiranje pojedinih uloga. A pošlo se i korak dalje: karakteri su sa sigurnošću diferencirani. Uspjeh, naravno, nije apsolutan; naše su mogućnosti besumnje neznatne prema bilo kojoj većoj pozornici u zemlji, ali relativno, za naše prilike, to je lijep uspjeh.”

U istoj kritici stoji ocjena da se u toj sezoni izvelo manje premijera ali da je sezona, na umjetničkom planu, iznad svih dotadašnjih.

Nesumnjivo, Kosić unosi nov duh u ansambl cetinjskog pozorišta. Rad na predstavama traje duže i studiozniji je nego što je to najčešće bio običaj do tada; dragocjen je njegov pedagoški rad sa glumcima na prevazilaženju patetičnog i deklamatorskog izraza, u korist psihološko-realističkog pristupa glumi; uvodi čitaće probe, zajedno sa glumcima analizira likove i situacije; naravno, sve to i Kosićeva sklonost da predstave zamišlja i realizuje u prostoru, a za to je imao i dara i obrazovanja, studirao je arhitekturu prije nego je upisao Glumačko-baletsku školu, i – ne na posljednjem mjestu – znalački odabir dramskih tekstova, sigurno su bili novi izazovi i za ansambl koji se formirao oslonjen, do Kosićevog povratka na Cetinje, u estetskom smislu, na vladajuću pozorišnu školu u crnogorskom teatru prije Prvog svjetskog rata. Zato se Vaso Kosić pri podjeli uloga oslanja na mlade glumce, prijemčivije za nove pozorišne postupke, izbore sredstava i metode rada, što doprinosi stilsko-žanrovskom i estetskom obnavljanju cetinjskog teatra, čineći ga modernijim i savremenijim. Cetinjsko pozorišno društvo slobodno možemo nazvati prvim savremenim crnogorskim pozorištem.

Od crnogorskih glumaca u to vrijeme, naročito u saradnji s Kosićem, razvijaju se Dušan Popović i Milovan Radulović, docnije značajna imena crnogorskog pozorišta.

Za Kosića je zapisano da je ,,umjetnik novih, modernih koncepcija, školovan i odlično obrazovan, bez skitačkog duha i opterećenosti tradicionalizmom, želio je da ostvari svoje pozorište. (…) Radu na režiji Kosić je pristupao sa gotovim, obrađenim i do detalja razrađenim tekstom. Njegova uvodna predavanja su pokazivala bogatu erudiciju poznavaoca književnosti, slikarstva, muzike, igre i pozorišne umjetnosti. Njegova predstava nije nastajala na probama. Ona je stvarana u tišini njegove radne sobe uz prisustvo samo dva aktera – reditelja i dramatičara. Na probu, pred glumce, on je donosio djelo kao gotovu partituru koju već čuje u sebi i počinje da je prenosi orkestru glumaca. Bio je siguran i pouzdan dirigent. Poklonik psihološkog realizma i sljedbenik Stanislavskog, Vaso Kosić je reditelj široke mašte, novih ideja, scenske akcije, snažno ocrtanih karaktera, istančanog i snažnog emotivnog izraza. Reditelj osobene poetike koja se prije svega zasniva na psihološkoj režiji, studioznom, analitičkom pristupu djelu, ozbiljnom radu na sceni koji od predstave stvara kolektivni čin. Bio je jedan od malobrojnih reditelja koji je potvrdio i afirmisao režiju i reditelja kao centralnu osu u pozorišnoj kući” (Slobodanka Grbić-Softić, Vaso Kosić, glumac i reditelj, Sarajevo, 1984).

Na Kosića su, u to nema dvojbe, ostavili traga hudožestvenici čije je predstave imao prilike da vidi na njihovom gostovanju u beogradskom Manježu 1925. godine i, svakako, rad najznačajnijega hrvatskoga i jugoslovenskog reditelja dr Branka Gavele u Narodnom pozorištu u Beogradu, koji je Vaso Kosić kao student imao prilike da upozna.

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XXVI): Crkve i manastiri iz doba Petrovića

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o ,,kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali”. Nastavljamo sa pričom o izgradnji vjerskih objekata koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

U slobodnim djelovima Crne Gore, u vrijeme dok su njome vladali mitropoliti i Petrovići, obnavljane su ranije sagrađene i porušene ili gradile  su se nove crkve i manastiri kao duhovni i svjetovni centri ili mjesto dogovora za dizanje ustanaka.

U Dajbabama kod Podgorice, 1897. godine podignut je manastir posvećen Uspenju Presvete Bogorodice; u Ždrebaoniku je 1818. godine, podignuta crkva Sv. Arhangela Mihaila; Manastir Podmaine je više puta obnavljan i spaljivan; Obnovljeni su Reževići; Manastir Duga, prvobitno sagrađen na ušću Male rijeke u Moraču, zbog opasnosti od turske pohare, premješten je polovinom XVIII vijeka, na lokaciju Duga na ulazu u kanjon Platije…

Posebno mjesto među crkvama i manastirima podignutim u doba Petrovića zauzima Manastir Ostrog, sagrađen krajem XVII vijeka. Poseban je po mnogo čemu. Manastir je ugrađen u Ostroške grede po kojima je i dobio ime. Posvećen je Svetom Vasiliju Ostroškom koji je pred kraj života službovao u ovom manastiru i obnovio ga, o čemu svjedoči zapis:

,,…сагради се сија свјатаја и свјаштенаја церков, во име часнаго и животворјашчаго креста во љето 7170. года, (1662. г. од Христова рођења) а пописа се в љето 7175. (1667.) са благословенијем всеосвјаштенаго митрополита Захумскаго Кије Василије, трудом и подвигом и платоју јеромонаха игумана Исаија ва унук перваго свјатаго и преподобнаго оца нашего Исаије, од Оногошта от села Попе. Бог да их прости, иже почеше и савршише“.

Život Svetog Vasila Ostroškog u pećinskoj crkvi – nekadašnjoj ćeliji isposnici, po vjerovanju ima višestruko iscjeliteljske moći, zbog čega vjernici svih konfesija dolaze da im se poklone i pomole za iscjeljenje bolesti, zatraže oprost od grjehova i spas duše.

Jedna od posebnosti Manastira Ostrog je i u tome što je u njemu, 8. i 9. januara 1942. godine, u organizaciji rukovodstva Narodno-oslobodilačkog pokreta Crne Gore i Boke, održana skupština crnogorskih i bokeljskih rodoljuba, poznata kao Ostroška skupština. Učestvovalo je 65 delegata – predstavnika svih političkih partija predratne Jugoslavije koje su djelovale u Crnoj Gori i Boki. Na dnevnom redu je bilo jačanje borbe za jedinstvo i slobodu naroda Crne Gore i Boke… Učesnici Skupštine, nakon usvajanja rezolucije, položili su Ostrošku zakletvu:

,,Na ovom mjestu gdje su se naši đedovi zakljinjali osveti i slobodi, mi, učesnici Konferencije crnogorskih i bokeljskih rodoljuba, zaklinjemo se da ćemo ostati vjerni duhu svoga naroda, koji je u borbi za junačku slobodu stvarao svoje junake, pjesnike i svetitelje, svoje tvrđave i svoje manastire – zaklinjemo se da nećemo objesiti svoje puške dok naša pobjeda ne satre posljednjeg fašističkog krvnika, dok naša pobjeda ne osreći život naše djece i ne ograne grobove naših predaka”.

Kad je riječ o crkvenim objektima sagrađenim u doba Petrovića, ne mogu a da ne pomenem crkvu Svetog Spasa na Grahovcu. Podignuta je kao spomenik u čast velike bitke koja se tu odigrala 1858. godine i pobjede crnogorske vojse u toj bici. Podignuta je na mjestu gdje se nalazio šator komandanta turske vojske Husein-paše.  Crkva je izgrađena 1864. godine po naredbi knjaza Nikole i njena izgradnja je počela u utorak, a završena u četvrtak – na Spasovdan, baš kao i sama bitka na Grahovcu.

 

CRKVENI OBJEKTI U BOKI

Istorija Boke je slična istoriji stare Crne Gore, samo su osvajači bili drugi. Boka je, najvećim svojim dijelom, tokom XV vijeka potpala pod mletačku vlast. U XVI i XVII vijeku pojedini djelovi Boke bili su i pod turskom vlašću. Od kraja XVIII vijeka u Boki se smjenjuju habzburška, ruska, francuska i na kraju austrijska vlast koja je ostala do 1918. godine.

Ovaj period je u Boki ostavio značajno graditeljsko nasljeđe, gdje se posebno izdvajaju palate, crkveni objekti i vojne tvrđave.

Najznačajnije crkve izgrađene u tom vremenu su Gospa od Zdravlja, podignuta u XV vijeku na brdu Sveti Ivan iznad Starog grada Kotora. U istom vijeku podignuta je i Gospa od Milosti u Tivtu. Kotorska crkva Sv. Eustahija u Dobroti sagrađena je u XVIII vijeku. Crkva u Prčanju, posvećena Rođenju Bogorodice, izgrađena je u periodu od 1789. do 1809. godine po projektu venecijanskog arhitekte Bernardina Makarucija. Crkva Svetog Nikole u Perastu, sa zvonikom visokim 55 m, podignuta je 1616. godine po  projektu koji je uradio mletački arhitekta Đuzepe Beati (Giuseppe Beati)…

Posebno mjesto u graditeljstvu sakralnih objekata zauzima Gospa od Škrpjela u Perastu. Podignuta na vještačkom ostvcetu, nastalom nasipanjem kamenja oko hridi (škrpjel), koje se obavlja 22. jula, a datira još od 1452. godine i traje do danas. Prvobitna crkva posvećena Uspenju Bogorodice sagrađena je polovinom XV vijeka.

Redovnim nasipanjem ostrvce se uvećalo pa je u periodu od 1710. do 1725. godine crkva dograđena i dobila sadašnji izgled. Dogradnju crkve je projektovao arhitekta Ilija Katičić, a radove su izvodili Vuk Kandijot iz Dobrote i Petar Dubrovčanin.

Na brdu iznad Kamenara u Boki, podignuta je 1704.  godine crkva Svete Neđelje. Vijek kasnije, 1804. godine u  Starom grtadu u Budvi podignuta je crkva Svete  Trojice. Nešto kasnije, 1831. godine, na Savini kod Herceg Novog, sagrađena je velika crkva posvećena Uspenju Presvete Bogorodice, koju je gradio Nikola Foretić sa Korčule…

(Nastaviće se)

 

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XXV): Najstarije džamije na području Crne Gore

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o ,,kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali”. Nastavljamo sa pričom o izgradnji vjerskih objekata koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

U drugoj polovini XV vijeka Turci zaposijedaju najveći dio Balkana. Nakon zauzimanja Skadra zaključuju sporazum sa Venecijom 1479. godine napadaju Crnu Goru i osvajaju veći dio njenih teritorija. Uporedo sa osvajanjima počinje i izgradanja vjerskih objekata. Negdje su gradili nove, a negdje postojeće crkve pretvarali u džamije.

Po nekim izvorima najstarija džamija podignuta na prostoru sadašnje Crne Gore (sa teritorijama koje prije osvajanja nijesu pripadale Crnoj Gori) je džamija sultana Murata II (Gornja džamija) u Rožajama, podignuta 1450. (ili 1455). Nešto kasnije, 1471.  godine, sagrađena je  Gradska džamija u Bijelom Polju i  Stara (carska) džamija u Plavu.  Vijek kasnije, 1570. godine, podignuta je Husein-pašina džamija u Pljevljima.

Stara ili Drvena džamija, podignuta 1471. godine najstarija je građevina u Plavu i jedna od najstarijih džamija u Crnoj Gori. Podignuta u vrijeme vladavine sultana Mehmeda II Osvajača i po njemu dobila ime Carska džamija. Prednji dio džamije izgrađeni su od drveta, pa je poznata i pod imenom Drvena džamija.

Među najstarije na prostoru Crne Gore spadaju pljevaljske džamije:  Hadži Zekerija džamija – Serhat (1607.g.), Hadži rizvan Čauš džamija (1609.g.) i Hadži Ačijina džamija (1763.g.); zatim Kučanska džamija u Rožajama (1779.g.); Redžepagića džamija u Plavu (1774.g.); Džamija sultan Ahmeda I, sagrađena u Gusinju od 1603. do 1617.g., stradala u požaru 1746/7. godine; Čekića džamija (1687.g.) i Vezirova džamija (1765.g.) u Gusinju.

Najstarije ulcinjske džamije su Lamova u Novoj mahali (1689.g.), Kalaja u Starom gradu (1693.g.), Pašina na Pristanu (1719.g). Omerbašića džamija, podignuta 1662.  godine, najstarija je u Baru. Među najstarijim džamijama u ovom gradu je i Derviš Hasanova džamija u Starom Baru iz 1723. godine

Džamija sultana Ahmeda III, podignuta 1704. godine, prva je džamija u Spužu, a 1723.  godine podignuta je i džamija Husein-age Mićukućića.

Pred kraj XVII vijeka u Nikšiću je podignuta Donjogradska džamija, zatim Hadžidanuša koju je u prvoj polovini XVIII vijeka podigao hadži Husein Danević, Rišnjanin. Glavna i najveća džamija u Nikšiću bila je Pašina džamija, koju je podigao ,,izvjesni Mehmad-paša”. Četrvrta i jedina džamija u Nikšiću koja i danas postoji je Hadži Ismailova džamija, koju je ,,o svom trošku podigao nikšićki trgovac hadži Ismail Lekić, iz grudskog bratstva Mehmednikića 1807. godine (1219. po hidžri)”. U okolinI Nikšića (Onogošta) postojale su i džamije u Kazancima, Crkvicama, Goranskom i Grahovu. Nikšić je oslobođen od Turaka 1877. godine. To znači da su sve pomenute džamije sagrađene prije toga.

Najstarija podgorička i jedna od najstarijih džamija na području sadašnje Crne Gore bila je džamija Mehmed Fatiha. Pretpostavlja se da je izgrađenja 1474. godine u blizini ušća Ribnice u Moraču. Srušena je 1890. godine. Glavatovića džamija je podignuta početkom XVIII vijeka, Hadži Mehmed-paša Osmanagić sagradio je krajem XVIII vijeka Sahat kulu i džamiju, koju zbog toga što su je održavali Lukačevići, nazivaju i džamija Lukačevića. U njenom dvorištu je turbe graditelja, Mehmed-paše Osmanagića, gdje je i pokopan. Među najstarijim džamijama je i Nizamska džamija, za koju se pretpostavka da je sagrađena 1476. godine ispod brda Dećić kod Tuzi. U XVII vijeku je sagrađena Dračka džamija, a 1770.  godine džamija u Dinoši…

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XXIV): Cetinjski manastir

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonjića, priče o „kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali“. Nastavljamo sa pričom o izgradnji vjerskih objekata koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

Nakon preseljnja prijestonice na Cetinje i sređivanja stanja u državi, Ivan Crnojević je od 1483. do1844. godine podigao na Ćipuru Cetinjski manastir. „V ime Rožestva ti presveta Bogorodice, sazidah si sveti xram tvoj v leti 6992 (1483/1484)“, u kome je i sahranjen 1490. godine.

Ivan Crnojević je  4. januara 1485. godine izdao manastiru osnivačku povelju „u Rece“, to jest na Obodu, kojom je novu zadužbinu obdario posjedima i prihodima, „vrlo skromnim doduše, jer su i njegove mogućnosti bile male“. Osnivačkom poveljom, u sporazumu s ondašnjim mitropolitom zetskim Visarionom, Ivan je odredio da „sveštenejši otci arhijereji“ sa svom „bratijom“ moraju održavati „opštežitije“ bez obzira na visinu manastirskih prihoda i da niko ne smije „ništa stezati ni u svoju kjeliju držati“.

Krajem XVII vijeka, u doba Morejskog rata, skadarski paša Sulejman Bušatljia dva puta zauzima Cetinje. Prilikom prvog pohoda 1685. godine opljačkao je manastir, a 1692. godine ga porušio do temelja.

Slučaj je htio da je nekoliko mjeseci prije rušenja manastira, na Cetinju boravio mletački arhitekta Frančesko Barbijeri. Svoj boravak na Cetinju je iskoristio da snimi manastir i napravi situacioni plan koji se čuva u Mletačkom muzeju.

Crnogorske vladike su više puta obnavljale manastir, a skadarske paše ga uporno rušile. Vladika Petar I Petrović, poslije još jednog rušenja, obnavlja manastir 1786. godine. Nakon smrti i proglašenja za sveca vladike Petra I Petrovića 1834. godine, njegov ćivot je smješten u Cetinjskom manastiru gdje se i sada nalazi. Manastir je više puta obnavljan, a sadašnji izgled je dobio 1927. godine.

Na mjestu prvobitnog manastira na Ćipuru kralj Nikola Petrović je 1886. godine podigao dvorsku crkvu, posvećenu Rođenju Bogorodice. U njoj su zemni ostaci Ivana Crnojevića, a od 1989. godine i zemni ostaci kralja Nikole, kraljice Milene i princeza Ksenije i Vjere preneseni z San Rema.

U XV i XVI vijeku podignuti su Manastir Svete Trojice kod Pljevalja, Pivski manastir, Crkva Sv. Nikole u Nikoljcu kod Bijelog Polja, crkva u Tvrdošu…

Preseljenje Pivskog manastira: Pivski manstir je podignut između 1573. i 1586. godine na obali rijeke Pive, nedaleko od Plužina. Podigao ga je mitropolit hercegovački Savatije Sokolović. Manastirska crkva posvećena je Uspenju Presvete Bogorodice.

Manastir je 1982. godine, prilikom izhradnje HE Mratinje, razgrađen i preseljen na višu kotu, na lokaciji Sinjac.

Preseljenje je trajalo punih 13 godina. Izvršeno je detaljno snimanje i mapiranje kompletnog manastira. Svaki kamen je obilježen i svaki kvadratni santimetar fresaka. Nakon preseljenja svaki kamen je postavljen na označeno mjesto na kom je bio prije preseljenja.

Preseljenje manastira, poduhvat koji do tada nije bio poznat u svijetu, izveli su stručnjaci i radnici Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture sa Cetinja, zajedno sa kolegama iz cijele Jugoslavije i svijeta, ekspertima UNESKO-a, Instituta za očuvanje kulturnih vrijednosti iz Rima. Pored institucija treba odati priznanje i pojedincima koji su ovaj projekat iznijeli na svojim leđima: Anika Skovran, Dušan Nonin, Ljubomir Ivanišević i čitava armija njihovih saradnika i neposrednih izvršilaca ovog izuzetno složenog projekta.

 

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

Izdvajamo