Sve veće međunarodno interesovanje za crnogorske katune pokazuje da oni predstavljaju mnogo više od tradicionalnog načina stočarstva. Ali njihov opstanak zavisi od toga hoće li društvo pronaći način da očuva tradicionalne prakse, podrži stočare i omogući mlađim generacijama da nastave život i rad u planinskim područjima

Više puta je sa međunarodnih turističkih adresa potvrđeno da crnogorski katuni nijesu samo sezonska naselja na planini, već „živi sistem znanja, vještina, običaja i odnosa čovjeka i prirode, koji je oblikovao naše pejzaže, identitet i ruralne zajednice“. Konačno, u ovu godinu, koja je na globalnom nivou obilježena kao godina stočara i pašnjaka, katuni na sjeveru ušli su sa nacionalnom zaštitom. Prije toga, na jednom od najvažnijih svjetskih sajmova turizma, FITUR u Španiji, projekat „A Glimpse into Montenegro Wild Beauty: Katun Roads“ osvojio je prestižnu nagradu za najbolji proizvod aktivnog turizma u međunarodnoj kategoriji.

Crna Gora se priprema za podnošenje nominacije kako bi katuni bili uključeni na GIAHS listu Organizacije Ujedinjenih nacija za hranu i poljoprivredu (FAO). Ukoliko proces bude uspješan, katuni bi se našli na listi globalno značajnih sistema poljoprivrednog nasljeđa, čime bi se stvorili i uslovi za perspektivnu UNESCO zaštitu, kao što su to učinile Austrija, Grčka, Italija i Albanija.

GIAHS lokaliteti predstavljaju područja u kojima su lokalne zajednice kroz vjekove razvile posebne načine poljoprivrede u skladu sa prirodnim uslovima. Ovi sistemi obično imaju bogat agrobiodiverzitet, čuvaju tradicionalno znanje i tehnike uzgoja, povezani su sa kulturnim i društvenim običajima i pokazuju održive načine upravljanja zemljištem i vodom. Za razliku od mnogih drugih oblika zaštite baštine, GIAHS lokaliteti su takozvani „živi pejzaži“, što znači da se poljoprivredne aktivnosti u njima i dalje aktivno obavljaju.

Prema podacima FAO-a, danas postoji više od stotinu GIAHS sistema raspoređenih u desetinama država širom svijeta. Primjeri uključuju riža-riba poljoprivredni sistem u Kini, tradicionalne terasaste poljoprivredne sisteme u Andama u Peruu, plutajuću poljoprivredu u Bangladešu i terasasti uzgoj limuna na Amalfijskoj obali u Italiji.

Značaj GIAHS programa ogleda se u tome što doprinosi očuvanju tradicionalnih poljoprivrednih praksi, zaštiti biodiverziteta i pejzaža, jačanju ruralne ekonomije i turizma te prenošenju znanja lokalnih zajednica na nove generacije. Na taj način ovi sistemi predstavljaju važan primjer održivog razvoja poljoprivrede, kulture i prirode.

Činjenicu da je izdig na katune proglašen nacionalnim nematerijalnim kulturnim dobrom Crne Gore u Regionalnoj razvojnoj agenciji Bjelasica, Komovi, Prokletije (RDA), koja je zajedno sa Udruženjem seoskih domaćinstava inicirala zaštitu, vide kao plod zajedničkog rada stočara, institucija, organizacija i ljudi koji duboko razumiju vrijednost žive baštine.

Uprava za zaštitu kulturnih dobara, na inicijativu RDA i Udruženja za seoski turizam, ove godine izradila je elaborat koji potvrđuje da praksa izdiga na katune ispunjava sve kriterijume da bude proglašena dobrom od nacionalnog značaja. „Taj korak predstavlja prvu sveobuhvatnu institucionalnu potvrdu da katuni nijesu samo sezonska stočarska naselja, već kompleksan sistem prirodne, poljoprivredne i kulturne baštine“, kažu iz RDA.

Podsjećaju da, za razliku od većine zemalja Evropske unije u kojima je ova praksa skoro zamrla, u Crnoj Gori postoji oko 1.300 domaćinstava koja još praktikuju izdig na katune. No, broj katuna iz godine u godinu drastično opada. Od preko 1.200 ucrtanih na starim mapama, danas ih je aktivno oko 400. To je, objašnjavaju u RDA, posljedica nedostatka mladih stočara, što rezultira napuštanjem katuna i promjenom njihove namjene.

Depopulacija je jedan od najočiglednijih problema koji ugrožavaju opstanak katuna, ali nije jedini. Izgradnja novih puteva, iako poboljšava pristupačnost planinskih područja, istovremeno doprinosi njihovoj degradaciji. Bolji pristup katunima olakšava dolazak ne samo stočarima, već i osobama koje zloupotrebljavaju pravo izdiga ili kupuju zemljište u katunskim zonama za druge namjene. Nerijetko dolazi do paradoksalne situacije u kojoj vlasnicima vikendica smeta prisustvo stoke na prostoru koji je tradicionalno namijenjen stočarstvu.

Postepeno nestaje i tradicionalno znanje o stočarstvu i životu na planini. Ono se sve rjeđe prenosi na mlađe generacije, koje se češće odlučuju za druga zanimanja i sigurnije oblike zaposlenja.

Iako stočari na katunima proizvode neke od najkvalitetnijih domaćih proizvoda, a postoje i subvencije za izdig kao oblik podrške ovom načinu stočarenja, u praksi se javljaju brojne nelogičnosti. Na primjer, stočari koji žele da prodaju sir i ostvare subvencije za preradu mlijeka moraju ispuniti tehničke uslove, poput postavljanja keramičkih pločica u prostorijama za preradu, čak i na katunima.

„Takvi zahtjevi predstavljaju ozbiljan problem. Dopremanje građevinskog materijala do katuna često je izuzetno teško zbog nepristupačnih puteva, a radovi se moraju obavljati na mjestima gdje često nema ni struje, što cijeli poduhvat čini veoma skupim. Ovakve intervencije mijenjaju i sam karakter proizvodnje: sir dobijen u takvim uslovima više ne zadržava autentičan ukus tradicionalnog proizvoda. Uz to, keramičke pločice i slični savremeni elementi djeluju potpuno neprirodno u ambijentu katuna, koji je zasnovan na jednostavnosti i tradiciji“, kažu iz RDA.

Pobjeda „Katunskih puteva“ na španskom sajmu turizma obrazložena je činjenicom da ta turistička ruta omogućava posjetiocima da otkriju divlju ljepotu crnogorskih planina, upoznaju lokalne tradicije i dožive jedinstveno iskustvo boravka u prirodi.

Žiri je ocjenjivao inovativnost turističkih proizvoda, njihov doprinos održivom razvoju turizma u ekonomskom, ekološkom i društvenom smislu, kao i kvalitet vizuelnog identiteta i marketinške prezentacije. Pored projekta iz Crne Gore, u međunarodnoj kategoriji nagrađena je i turistička ruta „Ruta del Mezcal de Guerrero: Fandango Mezcalero“ iz Meksika, dok su u nacionalnoj kategoriji (Španija) nagrade dobili projekti „Camino de Hierro“ i „Desafío Overtrails Adventure“.

Publikacija “Gorska trpeza“, koju je izdala RDA, prije pet godina osvojila je prvo mjesto u kategoriji “Gastro turizam“, a drugo u kategoriji “Najbolji među najboljima na svijetu“. Ta knjiga, koja prikazuje recepte iz crnogorskih katuna, četiri mjeseca bila je dostupna posjetiocima izložbe posvećene svjetskom kulinarskom nasljeđu u muzeju Alfreda Nobela u Švedskoj.

Iako preostali crnogorski katuni osvajaju međunarodnu pažnju i prepoznati su na značajnim turističkim tržištima, ta vidljivost nije dovoljna da osigura njihov opstanak. Bez strateške podrške države, povećanja broja stočara i stvaranja optimalnih uslova za povratak mlađih generacija, opstanak katuna ostaje ugrožen.

                                                                                Dragana  ŠĆEPANOVIĆ

Projekat gondole koja bi povezala Kolašin sa skijalištima na Bjelasici, vrijedan preko 100 miliona eura,  i dalje je bez javno dostupnog idejnog rješenja i preciznih detalja o trasi. Daleko od očiju javnosti vodi se  „bitka“ oko lokacije i međustanica, koje bi mogle biti usred privatnih parcela

Gondola koja treba da spaja Kolašin sa skijalištima na Bjelasici najskuplji je projekat vezan za tu sjevernu opštinu, ako se izuzme auto-put. Čak 101 milion eura iz državnog budžeta  opredijeljen je za taj posao, ali je on i dalje na nivou idejnog rješenja. Koje još nije zvanično objavljeno.

Specifični detalji, ekonomske analize opravdanosti, kao i tačna dinamika realizacije projekta po fazama, još nijesu zvanično prezentovani, pa čak ni konačni detalji o trasi. Iz kolašinske izvršne vlasti saopštavaju da će svi detalji projektnog zadatka biti obznanjeni tek nakon objavljivanja tendera za izbor izvođača radova.

Opozicioni odbornici su od predstavnika kolašinske izvršne vlasti dobili mogućnost da idejno rješenje vide u opštinskim kancelarijama. Saopšteno im je da će tender za izvođača radova, po principu “projektuj i izgradi” biti raspisan za “nekoliko sedmica najduže”.

I vlast i opozicija dijele stav da je gondola ogromna razvojna šansa. Na poslednjoj sjednici Skupštine opštine (SO) pojedini odbornici su bili naročito zainteresovani za lokacije pojedinih međustanica tog objekta.

U Nacrtu Programa uređenja prostora i Programa urbane sanacije za 2026. godinu poznat je naziv – “izgradnja gondole Breza – Željeznička stanica – Smrče – Ćirilovac – Kolašin 1450 – Kolašin – Kolašin 1600”. No, prema poslednjim nezvaničnim informacijama, u projektnom zadatku su izbjegnute međustanice Željeznička stanica i Smrče. Upravo na tim lokacijama nalaze se hektari u privatnom vlasništvu na kojima su planirani veliki turistički kompleksi.

U blizini Željezničke stanice, prema podacima koje je nedavno objavio predsjednik Kluba poslanika Demokrata Boris Bogdanović, je više stotina hiljada metara kvadratnih u vlasništvu Aca Đukanovića. Iako međustanica nije planirana na Đukanovićevoj imovini, jeste u neposrednoj blizini tih parcela, na kojima je planskom dokumentacijom omogućena gradnja turističkog kompleksa. Vlasništvo više parcela u Smrčju imaju nekoliko kompanija koje se povezuju sa pojedinim predstavnicima „krupnog kapitala“ koji u Kolašinu grade ili su već sagradili objekte. Međustanica u tom dijelu bi im išla na ruku, i poštedjela ih gradnje pristupnog puta do gondole.

Opozicioni odbornici (Pokret Zajedno gradimo Kolašin-DPS, SD,SDP i građani) su tokom rasprave na sjednici SO posebno insistirali na tome da među planiranim stanicama gondole ostane i međustanica kod Željezničke stanice. Kako su naveli, ta lokacija je važna zbog potencijala koji pruža za dolazak turista vozom u Kolašin. Prema njihovom mišljenju, direktna veza između željezničke stanice i gondole omogućila bi turistima koji u grad dolaze željeznicom da bez dodatnog prevoza stignu do skijališta na Bjelasici. Time bi se, tvrde oni, dodatno valorizovao željeznički saobraćaj i smanjio pritisak na drumski put prema skijalištima.

Raspored međustanica, koji pogoduje interesima vlasnika parcela, određen je i izmjenama i dopunama Prostorno-urbanističkog plana (PUP) Opštine Kolašin, usvojenim prije godinu. Ponuđene su dvije varijante. Prema prvoj, trasa je sa međustanicama na Željezničkoj stanici, Smrčju, Ćirilovcu, Kolašin 1450 i Kolašin 1600. Prema drugoj varijanti, predviđene su međustanice na Željezničkoj stanici i Ski-centru Kolašin 1450, a trasa se završava na državnom skijalištu Kolašin 1600.

Prema prvoj varijanti, početna stanica žičare je u blizini kasarne Breza, sa parking prostorom za oko 600 vozila, dok bi na međustanici Željeznička stanica bio parking za oko 70 vozila.

“Žičara Breza – Smrčje može predstavljati varijantu 1. Ostvaruje se veza budućeg turističkog naselja, grada i skijališta. Međustanica Ćirilovac – zaustavna stanica žičare – bila bi na udaljenosti od oko 200 metara od manastira Ćirilovac. Svi koji žičarom dođu do ove lokacije, ljeti šetnjom, mogu da se vrate u Kolašin ili da se popnu na vrh Ključa, do male kapele i guvna, odakle se pruža fantastičan pogled…”, piše između ostalog u opisu prve faze.

Predviđena dužina trase iznosi oko 12 kilometara, sa najvišom tačkom žičare na skoro 1.900 metara nadmorske visine.

Najviša tačka žičare u prvoj varijanti bila bi na prevoju Ključ na 1.880 mnv, lijevo od guvna i kapele na Ključu, što, kako piše u izmjenama i dopunama PUP-a, može biti veoma atraktivno. Još atraktivnije je što bi gondola na rastojanju od svega 800 metara savladala uspon od 300 mnv, a nakon tog uspona naglo bi se spuštala prema Jezerinama sa istim padom. Kapacitet žičare bio bi 2.000 putnika na sat.

Ukupan put od Breze do skijališta trajao bi 30 minuta pri brzini 6 m/s. Dužina prve sekcije do Smrčja je oko 5.650 metara, visinska razlika je 80 metara, put bi trajao 15 minuta i 42 sekunde, a maksimalan broj korpi bio bi 111. Dužina druge sekcije od Smrčja do skijališta Kolašin 1450 je oko 5.150 metara, visinska razlika je 400 metara, put bi trajao 14 minuta i 21 sekundu, a maksimalan broj korpi bio bi 102.

“U varijanti 2 početna stanica je kao u varijanti 1, kao i međustanica Željeznička stanica, nakon koje se nastavlja direktno ka stanicama Jezerine 1450 i Jezerine 1600 (okretna stanica). U prvoj i drugoj varijanti početna stanica gondole može da bude i druga odgovarajuća lokacija, kao što je, na primjer, zona turizma u sportskoj zoni. U pitanju su koridori žičara, a precizan položaj biće određen daljom razradom tehničke dokumentacije”, piše u tom dokumentu.

Međutim, prema odluci, odnosno dopuni te odluke za određivanje lokacije za izgradnju lokalnog objekta od opšteg interesa – gondole Breza – Kolašin 1600 – nijesu predviđene međustanice kod Željezničke stanice i u Smrčju.

Nakon poslednje sjednice SO ostalo je nejasno šta će biti konačna odluka oko broja i lokacije međustanica, ali i ukupne dužine gondole. Javnost će, bar prema sadašnjem stanju, o tome saznati tek nakon raspisivanja tendera.

Početak realizacije tog projekta bio je predviđen i u Programu za prošlu godinu, ali je tada bilo planirano da košta 60 miliona eura. Kako je kazao potpredsjednik Opštine Vasilije Ivanović, poskupljenje od 40 miliona za godinu uzrokovano je „troškovima eksproprijacije, prateće infrastrukture i dodatnih parking mjesta“.

Predviđena dužina trase biće oko 12 kilometara, sa najvišom tačkom žičare na skoro 1.900 metara nadmorske visine.

Kako je lani kazao Ivanović, opravdanost tako skupog projekta je “u mogućnosti da se stvore uslovi da Kolašin ima 365 dana turističke ponude”. Pored toga, objasnio je, bio bi rasterećen saobraćaj na putu prema skijalištima, jer je ta saobraćajnica sada dio regionalnog puta od Kolašina do Berana, kroz tunel Klisura.

“Ukoliko bi taj projekat bio realizovan, gondola bi bila jedna od najpoznatijih u ovom dijelu Evrope. Nadam se da će značaj te naše ideje prepoznati Vlada. Pored praktičnih, gondola bi onima koji je koriste pružila jedinstven doživljaj panoramske vožnje. S prevoja Ključ vidi se, takoreći, pola Crne Gore, a nije bez značaja ni što bi tim projektom bio rasterećen saobraćaj od grada do skijališta”, kazao je lani Ivanović.

PUP preporučuje izradu Studije izvodljivosti “koja bi analizirala sva predložena varijantna rješenja i pokazala koje varijantno rješenje je najpovoljnije, za koje se onda mora raditi glavni projekat kao za složeni inženjerski objekat”.

                                                                                                Dragana ŠĆEPANOVIĆ

Grupa pripadnika zagoričke kriminalne grupe prešla je put od sitnih prestupnika i nasilnika do visokopozicioniranih članova „kavačkog klana“, jednog od najozloglašenijih kriminalnih udruženja u Evropi. Ostaje pitanje šta slijedi nakon ranjavanja vođe zagoričkog klana – kriminalne organizacije koja je, kako se pokazalo, poznata po tome da ne oprašta

Podgoričanin Radoslav Gile Stanišić (42), jedan od vođa zagoričkog klana, godinama je dežurno ime na stranicama crne hronike. Poslije kratke pauze ponovo se pojavio u medijima tokom proteklog vikenda, nakon što se sa prostrelnom ranom u nozi javio u Urgentni blok Kliničkog centra u Podgorici.

U skladu sa procedurama, dežurni ljekari su o prijemu pacijenta sa povredom nanesenom vatrenim oružjem odmah obavijestili policiju. Policijski službenici su došli na lice mjesta, ali je Stanišić odbio da sarađuje.  Uprkos tome, policija je nakon njegovog ranjavanja blokirala grad. Tokom akcije koja je uslijedila, zbog sumnje da je ranio vođu zagoričke bande, uhapšen je državljanin Bosne i Hercegovine, Lazar Božić (29). Pretresom automobila u kojem se nalazio, pronađen je pištolj marke „Valter“ sa 15 metaka.

Stanišić je tokom posljednjih petnaest godina hapšen  zbog niza nasilnih i krivičnih djela, od iznude i pokušaja iznude, preko nasilja i nasilja u porodici, do kidnapovanja maloljetnika.

Prije više od decenije, Stanišićeva grupa sijala je strah po Podgorici, izazivajući brojne tuče zbog kojih su često privođeni. Braća Stanišić,  Radoslav i njegova braća od strica Vidoje i Saša,  krajem juna 2010. godine završili su u pritvoru nakon incidenta na igralištu u Zagoriču, kada su fizički napali sina lidera PzP Nebojše Medojevića.

Nakon sudskog postupka u oktobru iste godine, Vidoje Stanišić osuđen je na godinu i četiri mjeseca zatvora, dok je Radoslav dobio kaznu od godinu i dva mjeseca. Njihov brat Saša zbog napada na mlađeg Medojevića u zatvoru u Spužu proveo je svega 40 dana.

Zbog incidenta na podgoričkom bazenu u julu 2012. godine, Radoslav Stanišić osuđen je na godinu i deset mjeseci zatvora. Tada je grupa mladića iz Zagoriča, naočigled brojnih kupača,među kojima je bilo najviše djece, brutalno pretukla dvojicu radnika obezbjeđenja, kao i jednog kupača koji im je pritekao u pomoć.

Do okršaja je došlo nakon što je obezbjeđenje odbilo da na bazen pusti jednog od mladića iz te grupe. Brutalno prebijanje zabilježile su nadzorne kamere, a video-snimak nasilja kasnije je uvršten u dokazni materijal protiv napadača.

Ime Radoslava Stanišića i članova zagoričkog klana dovodilo se u vezu sa serijom paljenja vozila ND „Vijesti“, koja su se dogodila u periodu od 2011. do 2014. godine.

Policija je početkom aprila 2020. godine saopštila da je rasvijetlila četiri slučaja paljenja vozila nezavisnog dnevnika „Vijesti“ i to tri iz 2011. godine i jedan iz 2014. godine. Prema operativnim podacima, koji ni do danas nijesu potkrijepljeni dokazima, kao nalogodavac tih napada označen je Radoslav Gile Stanišić, koji je u tom periodu bio u bjekstvu. Nedugo nakon objave ove informacije stigao je i njegov demanti.

„Godine 2011. bio sam na izdržavanju zatvorske kazne. Osobe koje su označene kao izvršioci tih krivičnih djela poznajem samo iz viđenja. Takođe naglašavam da nikada do sada nisam imao zamjerke na rad ‘Vijesti’“, naveo je Stanišić u reagovanju.

Ovaj Zagoričanin i ranije je bio meta napada. Ranjen je 30. juna 2014. godine u centru Podgorice. Zbog tog incidenta Podgoričanin Boban Laković, zvani Pobro, osuđen je na godinu dana zatvora. Prema navodima iz istrage, Laković je pucao u Stanišića jer ga je ovaj tri noći ranije, na istom mjestu, brutalno pretukao.

U decembru 2015. godine Stanišić je uhapšen zbog sumnje da je, zajedno sa Baraninom Velizarom Gardaševićem i Vojislavom Vojvodićem, od trojice Barana pokušao da iznudi 205.000 eura i tri automobila visoke klase. Radoslav Stanišić robijao je i zbog tuče sa pripadnicima Interventne jedinice policije u lokalu „Velvet“, krajem 2016. godine.

Prema operativnim podacima bezbjednosnih službi, Stanišići su na početku sukoba dva kotorska kriminalna klana bili naklonjeni škaljarskoj kriminalnoj grupi, ali su nakon nekoliko godina, tokom boravka u zatvoru, promijenili stranu i priklonili se kavačkom klanu. O njihovoj bliskosti sa Kavačanima svjedoče i fotografije koje su objavljene u medijima, a nastale su krajem decembra 2019. godine. Na njima se vide braća Stanišić, Radoslav i Vidoje, kako sa još nekoliko osoba ispred Centra bezbjednosti Podgorica čekaju jednog od navodnih vođa kavačkog klana, Slobodana Kašćelana, nakon što mu je uz jemstvo ukinut pritvor.

Ista grupa je 25. februara 2020.godine ispred CB Podgorica, čekala i Marija Miloševića, osumnjičenog za ubistva Radomira Đuričkovića i Miodraga Kruščića, kao i za umiješanost u ranjavanje novinarke Olivere Lakić, ali do njegovog puštanja tada nije došlo.  Prijateljstvo i veze sa „kavčanima“ umalo su ga koštale života. Prema tužilačkim spisima, on je krajem 2020. godine bio prvi na listi za odstrijel kriminalne grupe koju je navodno formirao njegov sugrađanin Janko Vukadinović (31). Za to ubistvo Vukadinovićeva kriminalna grupa trebalo je da dobije između 170.000 i 200.000 eura, piše u optužnici podnijetoj protiv Vukadinovića i članova njegove kriminalne grupe. Svjedok saradnik nije tužiocima ispričao zbog čega je Stanišić navodno bio prvi na listi za ubistva.

Radoslav Stanišić upisao se i u evidenciju srpske policije, koja ga je sredinom maja 2020. godine uhapsila zbog nedozvoljenog prelaska granice, nakon čega je i protjeran iz zemlje.

“Pripadnici Ministarstva unutrašnjih poslova u Beogradu priveli su crnogorskog državljanina R.S. (1984) zbog sumnje da je počinio nedozvoljeni prelazak državne granice, a provjerama je utvrđeno da se ovo lice na teritoriji Crne Gore sumnjiči da je izvršilo krivično djelo izazivanje opšte opasnosti. On je priveden dežurnom sudiji Prekršajnog suda u Beogradu koji ga je nakon sprovedenog prekršajnog postupka osudio zbog nedozvoljenog prelaska državne granice na novčanu kaznu u iznosu od 100.000 dinara i izrekao mu mjeru udaljenja stranca sa teritorije Republike Srbije u trajanju od dvije godine”, saopšteno je tada iz Ministarstva unutrašnjih poslova Srbije.

Na podugom spisku krivičnih djela koja su na teret stavljena Radoslavu Stanišiću je i porodično nasilje. Prijavu protiv njega je u maju 2022. godine, podnijela njegova bivša partnerka, nakon čega je uhapšen. Stanišić je u medijima pominjan i početkom februara ove godine, kada je osvanula vijest da je policija u okviru potrage za odbjeglim Milošem Medenicom , pretresla njegove dvije kuće, u podgoričkom naselju Zagorič i selu Bratonožići. Medenica nije pronađen.

Sudeći po hronologiji krivičnih djela, grupa pripadnika zagoričke kriminalne grupe za više od 15 godina prešla je put od sitnih prestupnika i nasilnika do visokopozicioniranih članova „kavačkog klana“, jednog od najozloglašenijih kriminalnih udruženja u Evropi. Ostaje samo pitanje šta slijedi nakon posljednjeg događaja u kojem je ranjen vođa zagoričkog klana – kriminalne organizacije koja je, kako se pokazalo, poznata po tome da ne oprašta.

Svetlana ĐOKIĆ