Povežite se sa nama

FELJTON

ZANIMLJIVOSTI O CRNOJ GORI (IV): Selo sa četiri željezničke stanice

Objavljeno prije

na

* Prvi crnogorski parobrod bio je poklon turskog sultana Abdul Aziza knjazu Nikoli. Tada je začeta crnogorska pomorska flota, koja je vrhunac doživjela osamdesetih godina XX vijeka, kada je četrdesetak crnogorskih brodova plovilo širom svijeta. * Prva parobrodska linija u Crnoj Gori osnovana je 1862. godine na Skadarskom jezeru. Mnogo kasnije, 1887. godine, otvorene su prve putničko-teretne parobrodske linije do Trsta.

* Prvi kolski put u Crnoj Gori, prohodan samo za taljige sa dva točka, sagradili su u Napoleonovo doba Francuzi od Dalmacije do Kumbora i od Kotora do Budve.

* Prvi voz prošao je teritorijom današnje Crne Gore 16. jula 1901. godine. Tada je željeznička kompozicija ušla u stanicu Zelenika, kod Herceg Novog, krajnju željezničku stanicu na pruzi uzanog kolosijeka Gabela-Uskoplje-Zelenika.

* Prvi automobil stigao je u Crnu Goru početkom jula 1902. godine, dvije godine nakon što je u svijetu proizveden prvi automobil. U njemu su se na Cetinje iz Kotora dovezli princ Burbonski, sin Don Karlosa, španskog pretedenta, i njegova supruga.

* Prva željeznička pruga u Crnoj Gori spajala je Bar sa Virpazarom. Prvi voz tom prugom prošao je 13. septembra 1908. godine, a dva mjeseca kasnije počeo je i redovan saobraćaj. Prva željeznička pruga izgrađena je ulaganjem italijanskog kapitala preko Barskog društva (Compagnia di Antivari).

* Voz koji je saobraćao od Bara do Virpazara izdržao je tri rata: Balkanski i dva svjetska i prevozio razne vojske: crnogorsku, austrougarsku, jugoslovensku, italijansku i njemačku.

* Limljani, selo u Crmnici, nedaleko od Podgorice, imalo je u vrijeme knjaza Nikole četiri željezničke stanice. Limljani su ušli u Ginisovu knjigu rekorda kao selo sa najviše željezničkih stanica na svijetu.

* Njeguško polje bilo je prvi crnogorski aerodrom i to samo jedan dan. Na Njeguško polje sletio je 22. avgusta 1913. godine avion kojim je pilotirao pilot Vidmer, iz Trsta.

* Prva autobuska linija u Evropi osnovana je u Crnoj Gori na relaciji Cetinje – Podgorica u doba kralja Nikole.

* Prvi oglas za prodaju automobila u Crnoj Gori objavljen je 7. jula 1912. godine u cetinjskom “Glasu Crnogorca”. Oglašena je prodaja poštanskog automobila, koji je pripadao Poštansko-telegrafskom odjeljenju u Podgorici. Licitacija je obavljena 29. jula 1912. godine.

* U Cetinju je marta 1925. godine osnovano, a u aprilu registrovano, Šofersko udruženje Zetske oblasti, jedno od najstarijih u Evropi.

* Prvi putni pravac na teritoriji današnje Crne Gore prekriven asfaltom bio je put Budva-Miločer, dug osam kilometara.

* Pruga Nikšić-Titograd (završena 9. jula 1948. godine) duga je 57 kilometara, ima 85 usijeka dužine 6.301 metar, 64 nasipa dužine 25.981 metar, 11 tunela dužine 251 metar. Prugu je gradilo 115 omladinskih radnih brigada i 101 frontovska brigada. Na pruzi je ukupno radilo 18. 729 brigadira, a radovi su trajali 15 mjeseci.

* Posljednji ,,ćira” prošao je starom uskotračnom prugom od Zelenike do Huma, BiH, 1968. godine. Tada je ukinut višedecenijski željeznički saobraćaj na toj relaciji. Voz sa tri vagona saobraćao je dva puta dnevno, a zbog uspona na nekim mjestima nije mogao da razvije brzinu veću od 18 kilometara na sat.

* Prvi automobil marke ševrolet u Crnoj Gori kupila je sedamdesetih godina XX vijeka ivangradska Fabrika celuloze i papira.

* Prvi automobil u Crnoj Gori proizveden je 2000. godine. Prototip mu je promovisan 27. maja 2000. godine na Trgu kralja Nikole na Cetinju. Konstruktor i dizajner je Zoran Đuričković. Nazvan je Tartaruga X1 – Montenegro. Motor ima zapreminu 1300 kubika, jačinu 100 konjskih snaga, može da razvije brizinu od 200 kilometara na sat, a namijenjen je za brdsko-brzinske trke.

Hirurg iz XIV vijeka

* Prva bolnička ustanova na teritoriji današnje Crne Gore osnovana je u Kotoru 1067. godine. Imala je posebne prostorije za zarazne bolesnike i za gubavce.

* Prvi školovani ljekari u Crnoj Gori pominju se 1326. godine i to u Kotoru. Prema jednom zapisu iz 1326. godine, Kotor je imao dva ljekara, internistu i hirurga, berberina-zubara i apotekara.

* Prva apoteka na teritoriji današnje Crne Gore otvorena je u Kotoru 1326. godine. To je jedna od najstarijih apoteka na prostoru bivše Jugoslavije. Kotor 1350. dobija i bolnicu.

* Prva stručna vakcinacija protiv zaraznih bolesti jednog dijela crnogorske djece urađena je 1825. godine.

* U razdoblju od 1848. do 1918. godine crnogorski studenti studirali su medicinu u gotovo svim evropskim državama osim u Španiji i Portugaliji. Najčešće u Petrogradu, Moskvi, Kijevu, Beču i Gracu. U tom periodu diplomu ljekara dobilo je oko 110 Crnogoraca.

* Prva bolnica u Crnoj Gori otvorena je na Cetinju 1873. godine.

* Etnomedicina, odnosno narodna medicina, suvereno je vladala i razvijala se u kontinentalnom dijelu Crne Gore sve do prve polovine XIX vijeka.

* Iličkovići iz Crmnice bili su u Crnoj Gori, ali i van nje, najčuveniji narodni vidari rana, preloma i iščašenja. Bili su poznati i po šaranjanju – liječenju otvaranjem lobanje. Osporavali su ih, kao i ostale vidare, strani ljekari koji su dolazili u Crnu Goru, pa ih je, pod njihovim uticajem, proganjao knjaz Danilo, ali su imali naklonost knjaza Nikole. Zakonom o sanitetskoj službi, koji je donešen 1891. godine, propisane su stroge kazne i zabranjeno liječenje svim nadriljekarima, pa i Iličkovićima.

* Prve ljekare država Crna Gora zaposlila je 1867. godine, u vrijeme velike epidemije kolere. Jedan, Jovan Đustinijani, bio je stacioniran na Cetinju, a drugi dr Jovan Arslan u Danilovgradu. Doktor Arslan bio je po narodnosti Grk, a supruga Jela bila mu je prevodilac.

* U vrijeme vladavine kralja Nikole u liječenju građana Crne Gore pomagali su austrijski, francuski, grčki i engleski ljekari. Francuski ljekari radili su kao dvorski ljekari.

* Za dječiju bolnicu na Cetinju (od 150 kreveta) bilo je uoči Prvog svjetskog rata sakupljeno 200.000 perpera, naručena kompletna oprema iz inostranstva i urađen projekat prema tada najmodernijoj dječijoj bolnici u Cirihu. Svi fondovi te vrste bili su poslije I svjetskog rata revalorizovani u novoj državi Kraljevini SHS osim ovog. U ovaj je, odlukom vlade u Beogradu, izdvojeno svega 10.000 dinara, otprilike jedna tadašnja ministarska plata.

* Prvi rentgen aparat u Crnoj Gori dobila je bolnica ,,Danilo I” na Cetinju. Prvi bolesnici pregledani su tim rentgenom 26. novembra 1913. godine. Bolnica je te godine dobila i električnu struju.

* Početkom devedesetih godina XIX vijeka na Cetinju je počelo plombiranje zuba i izrada zubnih proteza.

* Prvu privatnu zubnu ambulantu u Crnoj Gori otvorio je dr Refik Suljević u Podgorici 1991. godine.

priredio Veseljko KOPRIVICA

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XXVI): Crkve i manastiri iz doba Petrovića

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o ,,kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali”. Nastavljamo sa pričom o izgradnji vjerskih objekata koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

U slobodnim djelovima Crne Gore, u vrijeme dok su njome vladali mitropoliti i Petrovići, obnavljane su ranije sagrađene i porušene ili gradile  su se nove crkve i manastiri kao duhovni i svjetovni centri ili mjesto dogovora za dizanje ustanaka.

U Dajbabama kod Podgorice, 1897. godine podignut je manastir posvećen Uspenju Presvete Bogorodice; u Ždrebaoniku je 1818. godine, podignuta crkva Sv. Arhangela Mihaila; Manastir Podmaine je više puta obnavljan i spaljivan; Obnovljeni su Reževići; Manastir Duga, prvobitno sagrađen na ušću Male rijeke u Moraču, zbog opasnosti od turske pohare, premješten je polovinom XVIII vijeka, na lokaciju Duga na ulazu u kanjon Platije…

Posebno mjesto među crkvama i manastirima podignutim u doba Petrovića zauzima Manastir Ostrog, sagrađen krajem XVII vijeka. Poseban je po mnogo čemu. Manastir je ugrađen u Ostroške grede po kojima je i dobio ime. Posvećen je Svetom Vasiliju Ostroškom koji je pred kraj života službovao u ovom manastiru i obnovio ga, o čemu svjedoči zapis:

,,…сагради се сија свјатаја и свјаштенаја церков, во име часнаго и животворјашчаго креста во љето 7170. года, (1662. г. од Христова рођења) а пописа се в љето 7175. (1667.) са благословенијем всеосвјаштенаго митрополита Захумскаго Кије Василије, трудом и подвигом и платоју јеромонаха игумана Исаија ва унук перваго свјатаго и преподобнаго оца нашего Исаије, од Оногошта от села Попе. Бог да их прости, иже почеше и савршише“.

Život Svetog Vasila Ostroškog u pećinskoj crkvi – nekadašnjoj ćeliji isposnici, po vjerovanju ima višestruko iscjeliteljske moći, zbog čega vjernici svih konfesija dolaze da im se poklone i pomole za iscjeljenje bolesti, zatraže oprost od grjehova i spas duše.

Jedna od posebnosti Manastira Ostrog je i u tome što je u njemu, 8. i 9. januara 1942. godine, u organizaciji rukovodstva Narodno-oslobodilačkog pokreta Crne Gore i Boke, održana skupština crnogorskih i bokeljskih rodoljuba, poznata kao Ostroška skupština. Učestvovalo je 65 delegata – predstavnika svih političkih partija predratne Jugoslavije koje su djelovale u Crnoj Gori i Boki. Na dnevnom redu je bilo jačanje borbe za jedinstvo i slobodu naroda Crne Gore i Boke… Učesnici Skupštine, nakon usvajanja rezolucije, položili su Ostrošku zakletvu:

,,Na ovom mjestu gdje su se naši đedovi zakljinjali osveti i slobodi, mi, učesnici Konferencije crnogorskih i bokeljskih rodoljuba, zaklinjemo se da ćemo ostati vjerni duhu svoga naroda, koji je u borbi za junačku slobodu stvarao svoje junake, pjesnike i svetitelje, svoje tvrđave i svoje manastire – zaklinjemo se da nećemo objesiti svoje puške dok naša pobjeda ne satre posljednjeg fašističkog krvnika, dok naša pobjeda ne osreći život naše djece i ne ograne grobove naših predaka”.

Kad je riječ o crkvenim objektima sagrađenim u doba Petrovića, ne mogu a da ne pomenem crkvu Svetog Spasa na Grahovcu. Podignuta je kao spomenik u čast velike bitke koja se tu odigrala 1858. godine i pobjede crnogorske vojse u toj bici. Podignuta je na mjestu gdje se nalazio šator komandanta turske vojske Husein-paše.  Crkva je izgrađena 1864. godine po naredbi knjaza Nikole i njena izgradnja je počela u utorak, a završena u četvrtak – na Spasovdan, baš kao i sama bitka na Grahovcu.

 

CRKVENI OBJEKTI U BOKI

Istorija Boke je slična istoriji stare Crne Gore, samo su osvajači bili drugi. Boka je, najvećim svojim dijelom, tokom XV vijeka potpala pod mletačku vlast. U XVI i XVII vijeku pojedini djelovi Boke bili su i pod turskom vlašću. Od kraja XVIII vijeka u Boki se smjenjuju habzburška, ruska, francuska i na kraju austrijska vlast koja je ostala do 1918. godine.

Ovaj period je u Boki ostavio značajno graditeljsko nasljeđe, gdje se posebno izdvajaju palate, crkveni objekti i vojne tvrđave.

Najznačajnije crkve izgrađene u tom vremenu su Gospa od Zdravlja, podignuta u XV vijeku na brdu Sveti Ivan iznad Starog grada Kotora. U istom vijeku podignuta je i Gospa od Milosti u Tivtu. Kotorska crkva Sv. Eustahija u Dobroti sagrađena je u XVIII vijeku. Crkva u Prčanju, posvećena Rođenju Bogorodice, izgrađena je u periodu od 1789. do 1809. godine po projektu venecijanskog arhitekte Bernardina Makarucija. Crkva Svetog Nikole u Perastu, sa zvonikom visokim 55 m, podignuta je 1616. godine po  projektu koji je uradio mletački arhitekta Đuzepe Beati (Giuseppe Beati)…

Posebno mjesto u graditeljstvu sakralnih objekata zauzima Gospa od Škrpjela u Perastu. Podignuta na vještačkom ostvcetu, nastalom nasipanjem kamenja oko hridi (škrpjel), koje se obavlja 22. jula, a datira još od 1452. godine i traje do danas. Prvobitna crkva posvećena Uspenju Bogorodice sagrađena je polovinom XV vijeka.

Redovnim nasipanjem ostrvce se uvećalo pa je u periodu od 1710. do 1725. godine crkva dograđena i dobila sadašnji izgled. Dogradnju crkve je projektovao arhitekta Ilija Katičić, a radove su izvodili Vuk Kandijot iz Dobrote i Petar Dubrovčanin.

Na brdu iznad Kamenara u Boki, podignuta je 1704.  godine crkva Svete Neđelje. Vijek kasnije, 1804. godine u  Starom grtadu u Budvi podignuta je crkva Svete  Trojice. Nešto kasnije, 1831. godine, na Savini kod Herceg Novog, sagrađena je velika crkva posvećena Uspenju Presvete Bogorodice, koju je gradio Nikola Foretić sa Korčule…

(Nastaviće se)

 

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XXV): Najstarije džamije na području Crne Gore

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o ,,kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali”. Nastavljamo sa pričom o izgradnji vjerskih objekata koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

U drugoj polovini XV vijeka Turci zaposijedaju najveći dio Balkana. Nakon zauzimanja Skadra zaključuju sporazum sa Venecijom 1479. godine napadaju Crnu Goru i osvajaju veći dio njenih teritorija. Uporedo sa osvajanjima počinje i izgradanja vjerskih objekata. Negdje su gradili nove, a negdje postojeće crkve pretvarali u džamije.

Po nekim izvorima najstarija džamija podignuta na prostoru sadašnje Crne Gore (sa teritorijama koje prije osvajanja nijesu pripadale Crnoj Gori) je džamija sultana Murata II (Gornja džamija) u Rožajama, podignuta 1450. (ili 1455). Nešto kasnije, 1471.  godine, sagrađena je  Gradska džamija u Bijelom Polju i  Stara (carska) džamija u Plavu.  Vijek kasnije, 1570. godine, podignuta je Husein-pašina džamija u Pljevljima.

Stara ili Drvena džamija, podignuta 1471. godine najstarija je građevina u Plavu i jedna od najstarijih džamija u Crnoj Gori. Podignuta u vrijeme vladavine sultana Mehmeda II Osvajača i po njemu dobila ime Carska džamija. Prednji dio džamije izgrađeni su od drveta, pa je poznata i pod imenom Drvena džamija.

Među najstarije na prostoru Crne Gore spadaju pljevaljske džamije:  Hadži Zekerija džamija – Serhat (1607.g.), Hadži rizvan Čauš džamija (1609.g.) i Hadži Ačijina džamija (1763.g.); zatim Kučanska džamija u Rožajama (1779.g.); Redžepagića džamija u Plavu (1774.g.); Džamija sultan Ahmeda I, sagrađena u Gusinju od 1603. do 1617.g., stradala u požaru 1746/7. godine; Čekića džamija (1687.g.) i Vezirova džamija (1765.g.) u Gusinju.

Najstarije ulcinjske džamije su Lamova u Novoj mahali (1689.g.), Kalaja u Starom gradu (1693.g.), Pašina na Pristanu (1719.g). Omerbašića džamija, podignuta 1662.  godine, najstarija je u Baru. Među najstarijim džamijama u ovom gradu je i Derviš Hasanova džamija u Starom Baru iz 1723. godine

Džamija sultana Ahmeda III, podignuta 1704. godine, prva je džamija u Spužu, a 1723.  godine podignuta je i džamija Husein-age Mićukućića.

Pred kraj XVII vijeka u Nikšiću je podignuta Donjogradska džamija, zatim Hadžidanuša koju je u prvoj polovini XVIII vijeka podigao hadži Husein Danević, Rišnjanin. Glavna i najveća džamija u Nikšiću bila je Pašina džamija, koju je podigao ,,izvjesni Mehmad-paša”. Četrvrta i jedina džamija u Nikšiću koja i danas postoji je Hadži Ismailova džamija, koju je ,,o svom trošku podigao nikšićki trgovac hadži Ismail Lekić, iz grudskog bratstva Mehmednikića 1807. godine (1219. po hidžri)”. U okolinI Nikšića (Onogošta) postojale su i džamije u Kazancima, Crkvicama, Goranskom i Grahovu. Nikšić je oslobođen od Turaka 1877. godine. To znači da su sve pomenute džamije sagrađene prije toga.

Najstarija podgorička i jedna od najstarijih džamija na području sadašnje Crne Gore bila je džamija Mehmed Fatiha. Pretpostavlja se da je izgrađenja 1474. godine u blizini ušća Ribnice u Moraču. Srušena je 1890. godine. Glavatovića džamija je podignuta početkom XVIII vijeka, Hadži Mehmed-paša Osmanagić sagradio je krajem XVIII vijeka Sahat kulu i džamiju, koju zbog toga što su je održavali Lukačevići, nazivaju i džamija Lukačevića. U njenom dvorištu je turbe graditelja, Mehmed-paše Osmanagića, gdje je i pokopan. Među najstarijim džamijama je i Nizamska džamija, za koju se pretpostavka da je sagrađena 1476. godine ispod brda Dećić kod Tuzi. U XVII vijeku je sagrađena Dračka džamija, a 1770.  godine džamija u Dinoši…

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XXIV): Cetinjski manastir

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonjića, priče o „kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali“. Nastavljamo sa pričom o izgradnji vjerskih objekata koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

Nakon preseljnja prijestonice na Cetinje i sređivanja stanja u državi, Ivan Crnojević je od 1483. do1844. godine podigao na Ćipuru Cetinjski manastir. „V ime Rožestva ti presveta Bogorodice, sazidah si sveti xram tvoj v leti 6992 (1483/1484)“, u kome je i sahranjen 1490. godine.

Ivan Crnojević je  4. januara 1485. godine izdao manastiru osnivačku povelju „u Rece“, to jest na Obodu, kojom je novu zadužbinu obdario posjedima i prihodima, „vrlo skromnim doduše, jer su i njegove mogućnosti bile male“. Osnivačkom poveljom, u sporazumu s ondašnjim mitropolitom zetskim Visarionom, Ivan je odredio da „sveštenejši otci arhijereji“ sa svom „bratijom“ moraju održavati „opštežitije“ bez obzira na visinu manastirskih prihoda i da niko ne smije „ništa stezati ni u svoju kjeliju držati“.

Krajem XVII vijeka, u doba Morejskog rata, skadarski paša Sulejman Bušatljia dva puta zauzima Cetinje. Prilikom prvog pohoda 1685. godine opljačkao je manastir, a 1692. godine ga porušio do temelja.

Slučaj je htio da je nekoliko mjeseci prije rušenja manastira, na Cetinju boravio mletački arhitekta Frančesko Barbijeri. Svoj boravak na Cetinju je iskoristio da snimi manastir i napravi situacioni plan koji se čuva u Mletačkom muzeju.

Crnogorske vladike su više puta obnavljale manastir, a skadarske paše ga uporno rušile. Vladika Petar I Petrović, poslije još jednog rušenja, obnavlja manastir 1786. godine. Nakon smrti i proglašenja za sveca vladike Petra I Petrovića 1834. godine, njegov ćivot je smješten u Cetinjskom manastiru gdje se i sada nalazi. Manastir je više puta obnavljan, a sadašnji izgled je dobio 1927. godine.

Na mjestu prvobitnog manastira na Ćipuru kralj Nikola Petrović je 1886. godine podigao dvorsku crkvu, posvećenu Rođenju Bogorodice. U njoj su zemni ostaci Ivana Crnojevića, a od 1989. godine i zemni ostaci kralja Nikole, kraljice Milene i princeza Ksenije i Vjere preneseni z San Rema.

U XV i XVI vijeku podignuti su Manastir Svete Trojice kod Pljevalja, Pivski manastir, Crkva Sv. Nikole u Nikoljcu kod Bijelog Polja, crkva u Tvrdošu…

Preseljenje Pivskog manastira: Pivski manstir je podignut između 1573. i 1586. godine na obali rijeke Pive, nedaleko od Plužina. Podigao ga je mitropolit hercegovački Savatije Sokolović. Manastirska crkva posvećena je Uspenju Presvete Bogorodice.

Manastir je 1982. godine, prilikom izhradnje HE Mratinje, razgrađen i preseljen na višu kotu, na lokaciji Sinjac.

Preseljenje je trajalo punih 13 godina. Izvršeno je detaljno snimanje i mapiranje kompletnog manastira. Svaki kamen je obilježen i svaki kvadratni santimetar fresaka. Nakon preseljenja svaki kamen je postavljen na označeno mjesto na kom je bio prije preseljenja.

Preseljenje manastira, poduhvat koji do tada nije bio poznat u svijetu, izveli su stručnjaci i radnici Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture sa Cetinja, zajedno sa kolegama iz cijele Jugoslavije i svijeta, ekspertima UNESKO-a, Instituta za očuvanje kulturnih vrijednosti iz Rima. Pored institucija treba odati priznanje i pojedincima koji su ovaj projekat iznijeli na svojim leđima: Anika Skovran, Dušan Nonin, Ljubomir Ivanišević i čitava armija njihovih saradnika i neposrednih izvršilaca ovog izuzetno složenog projekta.

 

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

Izdvajamo