Monitor prenosi djelove iz monografije Žene Crne Gore, u izdanju UNDP-a i Narodne biblioteke „Radosav Ljumović” koja je urađena sa željom da mapira žene i ulogu žena u vertikali crnogorske istorije. Autorke su  Olivera i Tijana Todorovic, urednik Dragan B. Perović

Vasa Ljubova PAVIĆ – Revolucionarka, učesnica Narodnooslobodilačke borbe Jugoslavije.

Rođena u činovničkoj porodici, Vasa je završila gimnaziju u Nikšiću, đe je stupila u redove napredne omladine, učestvujući u svim akcijama i protestima koje su organizovali protiv nenarodnog režima. Svoje aktivnosti Vasa je nastavila u Podgorici, đe se sa porodicom preselila u oktobru 1932. godine. Član KPJ-a postala je 1935. godine, što je smatrala priznanjem za svoj veliki rad na terenu, đe je kao studentkinja prava umjela da približi ideje za koje se zalaže i privuče mlade ljude da joj se pridruže.

Uhapšena je 1936. godine kada je došlo do izdaje i provale partijskih organizacija u Crnoj Gori. Teror državnih vlasti nad slobodoumnim ljudima i borcima za prava naroda i ravnopravnost Crne Gore kulminirao je na poznatim protestima na Belvederu 1936. godine. Tada su žandarmi pucali na goloruke protestante i ubili šest, a ranili više narodnih boraca za slobodu i demokratiju.

Devet mjeseci Vasa je provela po zatvorima, uz mučenja, isljeđivanja i šikaniranja. Iz dubrovačkog kazamata „Termoterapije” prebačena je za Sarajevo, a odatle u zatvor na Adi Ciganliji, kod Beograda. Uspjela je da sve izdrži i nastavi sa još većim žarom da radi. Prvo je u Podgorici radila u Studentskim udruženjima i Studentskoj samopomoći. Za veća prava žena Vasa je djelovala preko Komisije za rad sa ženama čiji je član od njenog formiranja 1939. godine, pri PK KPJ-a. Uz to pomagala je i u  radu partijske tehnike.

Učestvovala je u pripremama i u samom Trinaestojulskom ustanku 1941. godine. Njena porodica takođe je učestvovala u NOB-u. Vasa je početkom maja 1942. godine imala zadatak da poveže ilegalce i pomogne im da se dokopaju slobodne teritorije i priključe partizanskim jedinicama. Tokom izvršenja zadatka došlo je do sukoba sa četnicima, kod Novog Sela, u danilovgradskoj opštini. Boreći se, hrabro je poginula.

U znak śećanja na njen veliki doprinos revoluciji i borbi za slobodu i prava žena, muzička škola u Podgorici nosi njeno ime.

Đorđina Đina VRBICA – Poslije završetka osnovne škole, upisala se u Trgovačku akademiju u Podgorici. U ovoj školi i u podgoričkoj gimnaziji postojao je jak revolucionarni omladinski pokret. Maturirala je 1932. godine, tada je primljena u SKOJ. Željela je odmah da nastavi školovanje, ali je morala da se zaposli kao sezonska radnica na obradi duvana. U KPJ je primljena 1934. godine.

Zbog političkih aktivnosti otpuštena je sa posla. Napušta Podgoricu i seli se u Sarajevo đe je nastavila partijski rad zbog čega je i uhapšena 1936. godine. U zatvoru je mučena i poslije šest mjeseci je puštena na slobodu. Odlazi u Zagreb i upisuje Visoku komercijalnu školu. Tamo je posebno bila aktivna na radu sa omladinom i ženama. Poslije čuvene provale u KPJ 1936. godine ponovo je uhapšena, a tom prilikom preživjela je teška mučenja i nakon nekoliko mjeseci je puštena iz zatvora. Njen čvrsti stav da nikoga ne oda zaustavila je dalju partijsku provalu.

U maju 1937. godine, prilikom rasturanja ilegalnih partijskih letaka, bila je uhapšena i u opet je bila podvrgnuta strašnom mučenju. Mjesec dana je provela i samici, uz saslušanja i mučenja tada je u zatvoru napisala pjesmu ,,U samici”. Svoj dalji revolucionarni rad nastavila je na Beogradskom univerzitetu. Godine 1938. izabrana je u Pokrajinski komitet SKOJ-a za Crnu Goru, Boku, Sandžak, Kosovo i Metohiju, a sljedeće godine formirana je komisija za rad sa ženama koju je vodila sa Ljubišom Milidragovićem, budućim suprugom.

Zajedno dolaze u Crnu Goru i aktivno učestvuju u pripremi Trinaestojulskog ustanka. Nakon ustanka odlaze u Sandžak đe rade na pripremanju naroda za borbu protiv okupatora. Prilikom italijanskog napada na grupu partizana, u kojoj su se nalazili Đina i Ljubiša, krajem 1941. godine gine njen suprug. Đina se vraća u Podgoricu i radi na organizovanju omladine i formiranju odbora žena na terenu. U toku treće neprijateljske ofanzive Đina postaje komesar Centralne partizanske bolnice, iako je bila u drugom stanju nastavila je odlučno borbu. Na putu za Bosnu zbog teških ratnih prilika i zime, tek rođeno dijete ostavlja u Mratinju kod jedne porodice na čuvanje. Nažalost poslije njenog odlaska dijete je poslije nekoliko mjeseci preminulo.

Đina je u to vrijeme vodila teške bitke s Trećom sandžačkom brigadom, oslobađali su i neke gradove po Bosni, a ona je uz rat nastavljala i političke aktivnosti. Radila je na opismenjavanju žena i na njihovom kulturnom uzdizanju kako bi ih znanjem otrgla od zaostalosti. Na Prvoj zemaljskoj konferenciji AFŽ-a, izabrana je u Centralni odbor.

Želja je vukla da vidi svoje dijete, poslije završetka Četvrte neprijateljske ofanzive, tražila je da se vrati u Crnu Goru, u nadi da će naći svoju ćerku, ne znajući da ona više nije živa. Dobila je odobrenje da sa Drugom krajiškom brigadom krene za Crnu Goru. Đina je i kod njih postala član Politodjela. Dobili su zadatak da pređu rijeku Bosnu i pruže pomoć ranjenicima sa Sutjeske. U borbi protiv Njemaca i ustaša kod Teslića, Đina gine 29. maja 1943. godine.

Đinini posmrtni ostaci su 13. jula 1957. godine prenešeni i sahranjeni u zajedničku grobnicu na brdu Gorica u Podgorici đe su sahranjena i 62. narodna heroja.

Đina Vrbica je za Narodnog heroja proglašena u julu 1953. godine. Danas njeno ime kao naziv, nosi jedan vrtić u Podgorici.

Ilustrovale: Tijana Todorović i Svetlana Lola Miličković
(Nastaviće se)

Monitor prenosi djelove iz monografije Žene Crne Gore, u izdanju UNDP-a i Narodne biblioteke „Radosav Ljumović” koja je urađena sa željom da mapira žene i ulogu žena u vertikali crnogorske istorije. Autorke su  Olivera i Tijana Todorovic, urednik Dragan B. Perović

Vukica Šunja MITROVIĆ – Narodna heroina, revolucionarka, borkinja za prava žena, učesnica Narodnooslobodilačke borbe Jugoslavije.

Vukica je poslije završene niže gimnazije u Kotoru nastavila školovanje na Cetinju, u Učiteljskoj školi. Zbog slabih materijalnih mogućnosti napuštila je školovanje i s porodicom se 1932. godine preselila za Beograd. Zaposlila se kao tekstilna radnica i uskoro prišla naprednom radničkom pokretu. Postala je jedna od najagilnijih aktivistkinja i primljena je u KPJ 1934. godine. Iskazala se kao veoma hrabra, pouzdana, veliki oslonac kolegama. Nenametljiva, ali uporna i staložena, plijenila je svojom mirnoćom, izvršavajući najopasnije zadatke. Drugovi su je zbog toga nazvali ,,Šunja”. Kada je 1935. godine došlo do provale organizacije i do velikog hapšenja, Vukica se našla u zatvoru. Podvrgnuta je najvećim mučenjima i torturi prilikom čega je reagovala i međunarodna javnost. Šunja je izdržala sve muke i ništa nije odala o radu organizacije koja se borila za prava radnika i ravnopravnost žena.

Nakon izlaska iz zatvora upućena je na partijski kurs u Moskvu, odakle se vratila u proljeće 1936. godine i postala članica Uprave u Sindikatu tekstilaca, a u partiji je od sekretarke MK KPJ-a za Beograd, stigla do članstva Sekretarijata PK KPJ-a za Srbiju. Po zadatku obilazi Srbiju, formira ogranke, organizuje štrajkove. Poslije jednog hapšenja 1938. godine, kada i pored mučenja opet nije progovorila, prešla je u ilegalu. Pripremala je velike demonstracije, održane 14. decembra 1939. godine. Imala je vidnu ulogu u pripremi demonstracija održanih 27. marta 1941.

Poslije kapitulacije kao ilegalka organizuje oružane akcije po Beogradu i okuplja borce protiv fašizma i sakuplja pomoć za porodice uhapšenih komunista. Održavala je vezu sa Jankom Jankovićem, koji je po zadatku partije bio zapošljen u Specijalnoj policiji. Koristila je lažne isprave na ime Ljubice Matković.

Nakon izdaje jednog člana MK KPJ-a, koji je pod batinama progovorio, agenti su upali na mjesto sastanka ilegalaca u Vinogradskoj ulici. Tada je ubijen njen partijski drug David Pajić, koji je pokušao da pruži otpor, a Vukica je ranjena u glavu.

Iako ranjena, sprovedena je u zatvor Gestapoa, jer su fašisti smatrali da su uhvatili značajnog rukovodioca otpora, kojeg će slomiti i onda uz pomoć podataka uništiti organizaciju i uhvatiti ilegalce. Odvedena je zatim u zatvor Specijalne bolnice i podvrgnuta neviđenoj torturi. Policija je pokušala da iskoristi i njenog brata Ratka, zvanog Šilja, koji je poklekao pod mučenjem i koji je molio da prekine sa ćutanjem i spasi sebe. Za dva mjeseca neprekidnog batinjanja Vukica nije progovorila nijednu riječ. Samo je rekla: ,,Komunista sam i to je sve što ću reći!” U njenom dosijeu sa saslušanja ostalo je zapisano samo da nije htjela da govori o svom partijskom radu.

Svojim prkosom porazila je neprijatelje. Osuđena je na smrt i u logoru na Banjici čekala je strijeljanje, koje je izvršeno u Jajincima kod Beograda, 17. decembra 1941. godine. Na strijeljanje je iznijeta na nosilima, pošto su joj noge bile polomljene. Sljedeće godine strijeljan je i njen brat Ratko, a suprug Andrija Habuš, revolucionar i borac NOR-a, da ne bi živ pao neprijateljima u ruke izvršio je samoubistvo 18. juna 1944. godine.

Vukici Šunji Mitrović ništa nije moglo slomiti slobodarski duh i čeličnu volju. Ostala je legendarni primjer herojske hrabrosti, odanosti, istrajnosti i nepokolebljivosti. Bila je jedna od prvih žena proglašenih za narodnog heroja Jugoslavije, na dan pobjede 9. maja 1945. godine.

Sabiha ĆOROVIĆ GOKČEN – Prva žena – borbeni pilot na svijetu (zapisana u Ginisovoj knjizi rekorda), jedina žena, među dvadeset najboljih pilota u istoriji avijacije, po izboru Vazdušnih snaga Sjedinjenih Američkih Država (USAF).

Sabiha Gokčen, rođena Ćorović potiče iz Lozna kod Bijelog Polja, (na samoj granici bjelopoljske i petnjičke opštine), đe i danas žive Ćorovići. Sabihin otac, Izet-beg (po nekim izvorima Mustafa Izet) i majka Hajrija su kako se pretpostavlja nakon Balkanskih ratova (kraj Drugog Balkanskog rata, avgust 1913.) izbjegli za Tursku.

Sabiha je rođena u martu 1913. godine. Odrastala je u Bursi, sa bratom i sestrom u izbjegličkoj nemaštini kao siroče. Tokom Atatürkove posjete Bursi 1925. godine, Sabiha, koja je imala samo dvanaest godina, zatražila je dozvolu da razgovara sa njim. Nakon što je Ataturk čuo za njenu životnu priču i njene skromne životne uslove, odlučio je da je usvoji i zamolio je njenog brata za dozvolu da je odvede u predśedničku rezidenciju Çankaya u Ankari, u kojoj bi Sabiha živjela sa ostalim Atatürkovim usvojenicima, kojih je bilo osmoro.

Prezime Gokčen (Gökçen), koje joj je pripalo od Ataturka, je gotovo predskazalo njenu sudbinu, a Gokčen u prijevodu znači ,,nebeska“ ili ,,nebom vezana“.

Kako je Sabihina najveća želja bila da postane polaznica pilotske škole, 1935. godine Ataturk joj tu želju i ispunjava. Tako Sabiha postaje polaznica tek otvorene letačke škole pilota u zemlji ,,Turska ptica“.

U narednom periodu, Sabiha se usavršavala i dobija priliku da se obrazuje u američkoj školi u Ankari. Sa 23 godine postala je pilotkinja.

Kada je Turska organizovala diplomatsku misiju u Sovjetskom Savezu, Sabiha je boravila u školi pilotiranja motornim avionima. Ratnu pilotsku školu završila je za jedanaest mjeseci, o čemu je izvještavala i turska štampa. U praksi, kao vrstan pilot, pokazala se tokom gušenja kurdske pobune 1937. godine, u regiji Dersim. Tada nije ni slutila da se tim činom upisala u istoriju i tako postala prva pilotkinja u borbenoj akciji.

Iako crnogorskog porijekla, njena priča je neraskidivo vezana sa pričom o čuvenom ,,ocu nacije” Kemalu Ataturku. Početkom tridesetih godina otpočeli su pregovori oko konvencija i sporazuma između Jugoslavije i Turske, zbog raseljavanja najviše muslimana i Albanaca iz područja južnog dijela Srbije, Kosova, Crne Gore, Albanije i Makedonije. Tako je jednom prilikom, 1938. godine, Sabiha Gokčan došla u zvaničnu pośetu Beogradu i tadašnje jugoslovenske zvaničnike začudila kada je progovorila tečnim našim (svojim) maternjim jezikom. Tokom svoje karijere, karijere vojne pilotkinje, pilotirala je u 22 različite vrste aviona. Njena pilotska karijera trajala je punih 28 godina. Postala je glavni instruktor letjenja 1954. godine u školi koju je i sama završila, a i glavni rukovodilac u školi letača. U čast obilježavanja sto godina od Ataturkovog rođenja, 1981. godine, Tursko vazduhoplovno društvo je objavilo njenu knjigu ,,Život na Ataturkovom putu“.

Aerodrom u Istambulu, drugi po veličini, nosi ime Sabihe Gokčen, porijeklom Bjelopoljke i mezimice tvorca moderne Turske – Mustafe Kemal-paše Ataturka.

(Nastaviće se)
Ilustrovale: Svetlana Lola Miličković, Tijana Todorović

Monitor prenosi djelove iz monografije Žene Crne Gore, u izdanju UNDP-a i Narodne biblioteke „Radosav Ljumović” koja je urađena sa željom da mapira žene i ulogu žena u vertikali crnogorske istorije. Autorke su autorke su Olivera i Tijana Todorovic, urednik Dragan B. Perović

Milka BAJIĆ–PODEREGIN – Prva romansijerka u Crnoj Gori, profesorica književnosti, učesnica NOP-a.

Odrastala je u jednoj od imućnijih trgovačkih porodica iz Pljevalja. U Pljevljima je završila osnovnu školu i gimnaziju u kojoj je bila i jedna od prvih maturantkinja. Milka je odrastala uz majku Jelenu, sestre Nataliju, Sofiju, Georginu i Angelinu, koje su joj bile inspiracija i glavni motiv njenog jedinog romana kojeg za života nije uspjela završiti.

Nakon svršene mature, Milka odlazi na studije svjetske i nacionalne književnosti na Filozofskom fakultetu u Beogradu, đe diplomira 1928. godine. Nakon studija vraća se u Pljevlja i zapošljava kao profesorica književnosti u pljevaljskoj Gimnaziji u kojoj upoznaje svog budućeg supruga – kolegu Rusa Ignjatija Podergina.

Profesorski bračni par Poderegin službeno je raspoređen prvo u Prokuplje, a zatim u Kraljevo. U Kraljevu ih zatiče Drugi svjetski rat tokom kog Milkin suprug Ignjatije zajedno sa svojim đacima biva strijeljan. Ignatija sa đacima strijeljali su pripadnici Vermahta – zvanične vojske Trećeg Rajha tokom krvavog oktobra u Kraljevu u kojem je stradalo 2250 građana, nakon čega je grad potpuno zamro. Milka se nakon kraljevačkog masakra seli u Požarevac đe aktivno učestvuje u Narodnooslobodilačkom pokretu i odbija da radi pod okupacijom. Nakon rata sa ćerkama se seli u Beograd đe nastavlja rad kao profesorica književnosti, ali se u Beogradu ne zadržava dugo već se nakon nekoliko godina penzioniše i trajno nastanjuje u Londonu.

Svoj jedini roman „Svitanje“ koji opisuje Milkin zavičaj počela je da piše 1963. godine, a prvi put je objavljen tek nakon njene smrti. Roman je po njenim zapisima završila njena ćerka, preveden je na francuski i engleski jezik i do sada je doživio četiri izdanja.

Roman “Svitanje” je hronika o jednoj porodici, njenim članovima i vremenu tj. nevremenu u kome je bitisala, jednom gradu – Pljevljima i njegovim stanovnicima i njihovim sudbinama. U romanu se posebno opisuju vrijednosti porodice i uloge žena u njoj kao i časne borbe za opstanak.

Roman Milke Bajić Poderegin je prozna hronika Pljevalja i ujedno predstavlja i afirmaciju univerzalnih vrijednosti koje predstavljaju osnov na kojem počivaju humana i civilizovana društva i porodice. U romanu su realistično opisani i neki istorijski događaji, kao što su oslobođenje Pljevalja 1912. godine kao i ubistvo Franca Ferdinanda u Sarajevu 1914. godine.

Milka i Ignjatije su u braku dobili dvije ćerke, Jelenu – Ljolju i Nadeždu – Nađu. Nađa se kao filmska glumica ostvarila u velikom broju filmova sredinom pedesetih godina u Jugoslaviji i Holivudu i na zapadu je poznatija pod imenom Nadja Redgin, najpoznatija je po ulogama u filmovima James Bond ,,Iz Rusije sa Ljubavlju” (From Russia with Love) i ,,Goldfinger”.

Profesorka, romansijerka Milka Bajić Poderegin, prema sopstvenoj želji, sahranjena je u Pljevljima, kraj svoje majke Jelenke. Jedna ulica u Pljevljima danas nosi njeno ime.

Šuka Bećova ČIRGIĆ rođena Lekić – Bila partizanska ilegalka, istaknuta učesnica NOR-a.

Rođena je u Tuzima 1911. godine u porodici Murata i Maliće Lekić. Šuka se 1933. godine udala za mještanina Bećira Čirgića. Podigla je sedmoro đece, od kojih je petoro doživjelo rat, hapšenja i logore sa majkom i ocem. Šuka Čirgić, rođena Lekić, zajedno sa svojih šestoro braće (po jednome od njih, koji je poginuo u okršaju s Njemcima na Mateševu, nazvana je osnovna škola u Tuzima), mužem i đeverom bila je istaknuti učesnik NOR-a od početka do kraja rata. Nema starijega stanovnika Podgorice, Tuza i Malesije kojemu nije poznata ona kao ilegalka, koja nije šteđela ni staru majku i kćer od 7, 8 godina da prenosi partizansku poštu i municiju onđe đe ona sama nije mogla stizati. O ličnoj hrabrosti Šuke Čirgić, poput primjera u kojemu je goloruka razoružala njemačkoga vojnika, dosta je svjedočanstava onih koji još uvijek pamte II svjetski rat ili koji pamte priče o njemu.

Zbog učešća u Narodnooslobodilačkoj borbi bila je zajedno s mužem i petoro đece, od kojih je najmlađe imalo samo tri mjeseca, internirana 1944. godine u fašistički logor u Skadru koji je vodio poznati kolaboracionist Hasan Jusufi. Zahvaljujući Odboru Jugoslovena u Skadru i Prentaš Niki Camaju, Šuka je sa porodicom puštena iz logora iz kojega je predhodno odbila da bude oslobođena s đecom sve dok joj iz logora ne oslobode i muža kojega nije htjela ostaviti. Kakva je bila kao ilegalka, jasno je iz susreta sa zloglasnim Hasan Jusufijem. Obraćajući joj se kako bi ukazao na svoje dobročiniteljstvo, Šuka mu je odbrusila: „Što si mislio? Da ćemo ti pasti na koljena! Prevario si se. Za svo zlo što si učinio svome narodu, platićeš glavom“. Tako je i bilo, u borbama za oslobođenje Skadra ubijen je od strane partizanskih snaga Albanije. Njena rodbina, otac Murat, majka Malića i braća, bili su sve vrijeme neumorni ilegalci.

Šuka je za svoj doprinos i zasluge u ratu od predsjednika Tita odlikovana Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom 19. januara 1962. godine.

Predoženo je da se jedna ulica u Podgorici nazove po imenu Šuke Čirgić. To bi bila još jedna poruka i potvrda da se i danas čuvaju uspomene na istaknutu ilegalku i učesnicu NOP-a Šuku Čirgić.

(Nastaviće se)
Ilustrovala: Tijana Todorović