Monitor objavljuje izvode iz knjige književnika i publiciste Božidara Proročića u kojoj su sakupljena predanja i svjedočenja o planini legendi -Lovćenu

LEGENDA O NASTANKU IMENA KRSTAC: Legenda o nastanku naziva Krstac vraća nas u prošlost (X vijek) kada su krstaški hrabri ratnici prolazili kroz predjele današnje Crne Gore i išli ka Primorju i Svetoj zemlji. Put ih je vodio preko Njeguša ka Kotoru. Krstaški vojnici su prekonačili u kući kovača čija je žena trebala da se porodi. Na njima oklopi, svečane odore, mačevi koji su se presijavali preko njihovih svečanih odijela. Kovača su zamolili da svim konjima promijeni potkovice jer se smatralo da kovač donosi snagu i sreću porodicama i vojnicima. U toj noći kovačeva žena se porodila. Rodila je zdravog dječaka sa „crvenom kapicom“. Vođa krstaša je uzeo tek novorođenog dječaka i podigao ga u visinu govoreći da će on imati natprirodne moći i da će čitavo selo štititi na razmeđi između svjetova živih i mrtvih, između mitskih i stvarnih bića. Dao mu je ime Krsto darujući ga malenim zlatnim krstom koji mu je okačio oko vrata. U samu zoru krstaši su krenuli prema klancu. Zajedno s kovačem, koji im je pokazao put kroz klanac ka Kotoru, sa sobom su poveli tek rođenog dječaka da ga prvi put ogrije sunčana zora kako bi mu dala snagu za život. Vođa krstaša držao je dječaka u rukama. Zora, koja je svanula, napravila je na samom klancu odsjaj u obliku krsta. Krstaši su otišli u daleke pohode s prvim jedrenjacima, a maleni dječak i njegov otac vratili su se kući.

Krsto je odrastao na razmeđi puteva od Primorja k Lovćenu. Na mjestu toga klanca često su se, u nevremenima i olujnim noćima, vodile borbe gromova, oluja, mećava, bura, vijavica – na razmeđi između Primorja i planina. Krsto je svaki put bio u bunilu i znoju izgovarajući nerazumljive riječi i poruke neshvatljive ukućanima. Pao bi u trans, a njegova duša bi u takvim noćima lutala i borila se s demonskim silama. Poslije svake takve noći, na razmeđi svjetova i borbi s demonskim bićima, dječak se iznova budio ne sjećajući se prethodne večeri. Legenda kaže da su se upravo na području tog klanca kroz vjekove sukobljavale demonske sile mora i planina, vječita borba dobra i zla. Porodica kovača je čuvala ovu tajnu, a mještani sa Njeguša o tome nijesu govorili, bojali su se da pomenu dječaka koji je imao tako natprirodne moći i bio obilježen na poseban način.

Legenda dalje kaže da su mještani, u znak sjećanja na porodicu kovača i na borbu između sila dobra i zla, nazvali ovaj klanac Krstac – kao vječito sjećanje na tu noć kada su prošli krstaški vojnici prema Svetoj zemlji i kada je rođen dječak Krsto, čije su ih natprirodne moći čuvale i u svim narednim vjekovima. Zato, kada prođete preko Krsca, kada padaju snjegovi, kiše, oluje, mećave, bure s mora i kada na tamnom i mračnom nebeskom svodu vidite neobične figure kako viju s munjama, sjetite se ove drevne legende.

MLETAČKI KLESAR FRANKO I VALIŠTA: Vališta su u drevnoj prošlosti bila jedan od najljepših katuna, a kasnije zaseoka koji pripada njeguškom selu Mali Zalazi. Ovaj katun su u prošlosti koristila bratstva: Matkovići, Dudići, Ivanovići i Pejanovići. Pogled sa Vališta pruža se ka malenom primorskom mjestu Ljuta, opija vas pogled na Bokokotorski zaliv i planinu Vrmac. Mnogobrojne kuće i guvna su izrađene od pravilno klesanog masivog kamena i ostale su kao svjedočanstvo da su žitelji Vališta živjeli bogato u prošlosti. Kamene staze se oštro spuštaju prema Kotoru i Ljutoj koji su u svojoj prošlosti bili pod Mletačkom Republikom, a kasnije pod Austrougarskom monarhijom.

Franko je bio poznati mletački klesar koji je neke od najljepših kamenih vila Kotora, Perasta, Dobrote i Prčanja ukrasio mnogobrojnim lijepim kamenim i ornamentnim ukrasima. On je poticao iz poznate venecijanske porodice koja je vjekovima prenosila klesarsko umijeće i zanat. Franko je u Dobroti imao suprugu Adrianu i kćerku Alegru. Živio je izuzetno bogato, imao je grupu radnika s kojima je gradio i klesao najljepše vile u Boki Kotorskoj. One najljepše i najsloženije radove sam je radio i tako spajao najljepše kontraste mora i kamena.

Mletačka Republika u Boki je cijenila njegovo klesarsko umijeće. Franko je postao bogati vlastelin koji je ugovarao brojne klesarske poslove. Bogati njeguški trgovci s Vališta su često silazili u Boku Kotorsku, trgovali s Mlecima meso, žitarice, sir. Jedne takve prilike trgovci s Vališta su upoznali Franka. Franko je s Njegušima izgradio brojna prijateljstva. Njegove grupe su često s njim boravile na Valištima gdje su izgrađivana mnogobrojna lijepa guvna i kuće kao prestiž jednog vremena. Majstori su bili dobro plaćeni, ali sve finalne radove radio je sam Franko. Neki od složenih radova s kamenom trajali su do kasno. Franko je sa svojim majstorima znao da konači i spava na Valištima. Prilike u Evropi su bile složene i neki novi oblaci su se nadvijali nad Bokom. Franko je sve to s brigom posmatrao. Svoju suprugu Adrianu i kćerku Alegru je prvim trgovačkim jedrenjakom poslao za Veneciju. Nakon stvaranja „Prve koalicije“ 1792. godine, Francuska je preko Alpa poslala veliku vojsku na Mletačku Republiku. Nakon osvajanja sjeverne Italije i Tirola, francuska vojska kreće prema Beču. Godine 1797. Austrija je potpisala Kampoformijski mir s Francuzima po kojem Francuska dobija Belgiju, Jonska ostrva i manji dio mletačkih teritorija u Italiji, a Austrija ostale mletačke posjede uključujući i Boku Kotorsku.

Dok je Franko radio na Valištima, stigao je jedan od njeguških trgovaca koji je rekao da je u posljednjem trenutku uspio da izmakne iz Boke, koju je okupirala Austrougarska monarhija. Tada su se Franku slile suze niz lice koje je bilo bjelje od kamenog praha. Pogledao je na svoj zlatni džepni sat koji je pokazivao 12:15 časova. Franko je to vrijeme isklesao u kamenu koji i dan-danas postoji na jednoj od kamenih kuća na Valištima. Nadajući se da će Austrougarska monarhija cijeniti njegovo umijeće, Franko se sa svojim majstorima prijavio novim vlastima. No, nažalost, njegova sudbina je bila drugačija. Austrougarske vlasti su ih zarobile i odvele na svoje druge teritorije. Franko više nikada nije vidio Boku Kotorsku, ali ni Veneciju, ni svoju suprugu Adrianu i kćerku Alegru. Umro je kao sužanj dok je ispisivao poruku o ropstvu. Na jednom kamenu je isklesao: „Moje ropstvo mi je donijelo slobodne misli, ali i smrt“.

(Nastaviće se)

Monitor prenosi analize koje su uradili eksperti iz različitih oblasti za Centar za demokratsku tranziciju (CDT) uoči obilježavanja dvije decenije od obnove nezavisnosti

Pregovori Crne Gore i EU oko potpisivanja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (SSP) su počeli još u okviru državne zajednice Srbija i Crna Gora, u novembru 2005. godine. Nakon obnove nezavisnosti Crna Gora je dobila mandat da direktno pregovara, pa je SSP potpisan u oktobru 2007. godine i stupio je na snagu u maju 2010. U međuvremenu, u decembru 2008. godine je predat zahtjev za članstvo u EU, da bi nakon dvije godine, u decembru 2011. godine, Crnoj Gori bio potvrđen status kandidatkinje.

Prva Međuvladina konferencija između Crne Gore i EU kojom su zvanično otvoreni pristupni pregovori održana je u junu 2012. godine. Pregovori su organizovani u 33 pregovaračka poglavlja. Vlada je formirala pregovaračku strukturu, u 33 radne grupe u čiji sastav su uključeni i predstavnici organizacija civilnog društva.

U periodu od 2012. do 2020, otvorena su sva pregovaračka poglavlja, ali samo tri su privremeno zatvorena. EU je, u slučaju Crne Gore započela novi pristup u pregovorima, prema kojem su među prvima otvorena pregovaračka poglavlja 23 – Pravosuđe i temeljna prava i 24 – Pravda, sloboda i bezbjednost i ona će ostati otvorena do kraja pregovaračkog procesa. Crna Gora prihvata novu  metodologiju pregovora 2020. godine, kojom se dodatno naglašava značaj vladavine prava, pri čemu napredak u poglavljima 23 i 24 uslovljava zatvaranje ostalih pregovaračkih poglavlja.

Tokom mandata Evropske komisije 2014–2019, politika proširenja je faktički stavljena u drugi plan uz eksplicitnu najavu da neće biti novih proširenja tokom tog perioda, dok je ruska agresija na Ukrajinu 2022. ponovo vratila proširenje u fokus kao politički prioritet EU. To je i omogućilo Crnoj Gori da dodatno ubrza reforme i približi se članstvu, međutim ta šansa tada nije iskorišćena.

Značajna prekretnica nastupa u junu 2024. godine, kada je dobijen pozitivan Izvještaj o ispunjenosti privremenih mjerila za oblast vladavine prava (IBAR). Time je otvoren put za ulazak u završnu fazu pregovora i zatvaranje pregovaračkih poglavlja. U decembru 2024. godine privremeno su zatvorena poglavlja 7 – Pravo intelektualne svojine, 10 – Informatičko društvo i mediji i 20 – Preduzetništvo i industrijska politika.

Ipak, uprkos očekivanjima, tada nije došlo do zatvaranja poglavlja 31 – Vanjska, bezbjednosna i odbrambena politika. Razlog za zastoj leži u pogoršanim odnosima sa Hrvatskom, koji su zaoštreni nakon usvajanja Rezolucije o genocidu u Jasenovcu u crnogorskom parlamentu.

U junu 2025. zatvara se poglavlje 5 – Javne nabavke, kao prvo poglavlje iz Klastera 1 (Temeljna prava). U decembru iste godine zatvorena su i poglavlja 3 – Pravo osnivanja preduzeća i sloboda pružanja usluga, 4 – Sloboda kretanja kapitala, 6 – Privredno pravo, 11 – Poljoprivreda i ruralni razvoj i 13 – Ribarstvo. U januaru 2026. je privremeno zatvoreno poglavlje 32 – Finansijski nadzor, a u martu poglavlje 21 – Transevropske mreže.

Ovaj zamah u pregovorima ispraćen je najavama da bi Crna Gora do kraja godine mogla zatvoriti sva preostala pregovaračka poglavlja. Paralelno s tim, najavljeno je i da bi nacrt Ugovora o pristupanju Evropskoj uniji mogao biti finalizovan u istom roku. Takođe, vlast je više puta saopštila da je cilj da Crna Gora postane članica Evropske unije do 2028. godine. I pored ovih optimističnih najava, iz evropskih institucija kontinuirano se naglašava potreba za održivim i na zaslugama zasnovanim rezultatima, posebno u oblasti vladavine prava.

Proces pregovora obilježen je i nedovoljnim nivoom transparentnosti. Iako su predstavnici civilnog društva uključeni u pregovaračke radne grupe, njihova uloga u nadzoru procesa i unapređenju njegove otvorenosti nije adekvatno prepoznata. Nedostatak strateški osmišljene komunikacije doveo je do toga da šira javnost ostane uskraćena za mnoge važne informacije o toku pregovora. Tako, iako sjednice Vlade Crne Gore već godinama započinju informacijama o realizaciji aktivnosti iz procesa pristupanja EU, te informacije ostaju usmene i nedostupne javnosti. Slično tome, zakonodavna dinamika u Skupštini Crne Gore nije dovoljno transparentna, niti se zakoni u završnici pregovora pripremaju na inkluzivan način. Mnogi važni zakoni zahtijevali su dodatne izmjene, jer sam postupak njihove pripreme za posljedicu ima probleme u implementaciji. Tokom 2025. godine usvojen je 201 zakon, od čega su 92 bila vezana za EU agendu, dok se u 2026. godini očekuje usvajanje dodatnih oko 120 zakona, po podacima Skupštine. Međutim, sve češće se dešava da ni poslanici ni javnost nijesu adekvatno informisani o fazama usklađivanja propisa koji su u skupštinskoj proceduri.

Završnu fazu pregovora prati i narativ Vlade koji kritičare procesa često predstavlja kao anti-EU orijentisane i nepatriotske. Ipak, među kritičarima su opozicione partije, organizacije civilnog društva, mediji i građani koji izražavaju zabrinutost zbog kvaliteta i efekata temeljnih reformi koje država sprovodi na putu ka EU.

Na kraju, ostaje otvoreno pitanje modela budućeg članstva Crne Gore u Evropskoj uniji. Evropska komesarka za proširenje Marta Kos istakla je da bi pristupni ugovor Crne Gore mogao biti prvi u „novoj generaciji“ ugovora, sa snažnijim zaštitnim mehanizmima koji bi omogućili konkretne posljedice u slučaju nazadovanja u oblasti vladavine prava. Istovremeno, politička podrška proširenju unutar same EU ostaje neizvjesna, posebno u pojedinim državama članicama poput Francuske, koja tradicionalno zauzima oprezniji pristup.

U svakom slučaju, ključni faktor na koji Crna Gora može i mora direktno uticati jeste vjerodostojnost i kredibilitet samog procesa integracije. Samo kroz suštinske, dosljedne i održive reforme, kakve javnost s pravom očekuje, može se ostvariti puni transformativni potencijal evropskih integracija. Upravo tu se nalazi i ona važna linija koju već neko vrijeme ne uspijevamo odlučno preći, ali koja ostaje dostižna. Njen prelazak ne bi uticao samo na dinamiku pregovora, već i na sami kvalitet budućeg članstva Crne Gore u Evropskoj uniji.

(Kraj)

Monitor prenosi analize koje su uradili eksperti iz različitih oblasti za Centar za demokratsku tranziciju (CDT) uoči obilježavanja dvije decenije od obnove nezavisnosti. Autor analize o demografiji je Gordana Radojević, predsjednica Društva statističara i demografa Crne Gore

Obnova državne nezavisnosti 2006. godine označila je početak novog razvojnog ciklusa Crne Gore, u kojem su demografski procesi odražavali šire društveno-ekonomske transformacije društva. Dvadeset godina kasnije, Crna Gora bilježi relativnu stabilnost ukupnog broja stanovnika i napredak u nizu ključnih demografskih i razvojnih pokazatelja. U odnosu na period obnove nezavisnosti, ukupan broj stanovnika povećan je za 1,7 odsto, očekivano trajanje života produženo je za više od pet godina, dok su stope smrtnosti odojčadi i djece višestruko smanjene, sa 11 odsto na 1,6 odsto. Istovremeno, broj visokoobrazovanih lica više je nego udvostručen, što ukazuje na značajan napredak u kvalitetu ljudskog kapitala.

Međutim, iza ovih pozitivnih trendova odvijaju se duboke strukturne promjene koje ukazuju na to da zemlja prolazi kroz intenzivnu demografsku transformaciju. Relativna stabilnost ukupnog broja stanovnika prikriva procese emigracije mladog i radno sposobnog stanovništva, ubrzanog starenja populacije i rastuće nejadnakosti u teritorijalnom rasporedu stanovništva.

Dvadeset godina nakon obnove nezavisnosti, ključni demografski izazov Crne Gore više nije prvenstveno pitanje ukupnog broja stanovnika i njihove ekonomske aktivnosti, već njihove starosne strukture, prostorne distribucije i dugoročne održivosti demografskog i ekonomskog razvoja.

Blagi rast ukupnog broja stanovnika, ali uz niže stope prirodnog priraštaja: Iako ukupan broj stanovnika Crne Gore bilježi blag rast u periodu 2006–2026, osnovni vitalni pokazatelji ukazuju na postepeno slabljenje prirodne reprodukcije stanovništva. Broj živorođenih smanjen je sa 7.531 u 2006. na istorijski minimum od 6.910 u 2025. godini, dok je broj umrlih porastao sa 5.968 na 6.398. Posljedično, prirodni priraštaj smanjen je za gotovo dvije trećine, sa 1.563 na 512 lica godišnje, dok je stopa prirodnog priraštaja opala sa 2,5 odsto na svega 1,0 odsto.

Iako Crna Gora i dalje bilježi pozitivan prirodni priraštaj, jasno je da se prostor za prirodnu reprodukciju stanovništva ubrzano sužava.

Emigracija postaje jedan od ključnih demografskih izazova: Jedan od najznačajnijih faktora koji ograničava demografski i ekonomski rast Crne Gore jesu negativni migracioni tokovi. Između dva posljednja popisa (2003–2023) prirodni priraštaj iznosio je 24.828 lica, ali je više od polovine tog povećanja anulirano negativnim neto migracionim saldom od 13.462 lica.

Posebno zabrinjava činjenica da se emigracija ubrzava u posljednjih 10 godina. U periodu 2015–2019. iz Crne Gore emigriralo je 8.499 lica, dok je u periodu 2020–2023. taj broj porastao na 15.506, prema podacima Uprave za statistiku. Samo tokom 2023. godine državu je napustilo gotovo 7.000 lica, što predstavlja najveći godišnji emigracioni odliv u novijoj statističkoj evidenciji.

Posebno zabrinjava što emigracioni tokovi dominantno obuhvataju mlado i radno sposobno stanovništvo, čime emigracija direktno utiče na fertilitet, tržište rada i dugoročni razvojni potencijal zemlje.

Kvalitet ljudskog kapitala raste, ali se demografska baza sužava: Jedna od najpozitivnijih transformacija u prethodne dvije decenije odnosi se na unapređenje obrazovne strukture stanovništva.

Broj visokoobrazovanih lica povećan je sa 61,8 hiljada u 2003. na 133,9 hiljada u 2023. godini, dok je broj lica bez škole ili sa nepotpunim osnovnim obrazovanjem smanjen sa 21,2 hiljade na svega 4,2 hiljade. Posebno je izražen rast broja lica sa postdiplomskim kvalifikacijama. Broj stanovnika sa završenim magistarskim studijama povećan je sa 5,2 hiljade u 2011. na gotovo 24 hiljade u 2023. godini, dok je broj doktora nauka porastao sa 964 na 1.837. Žene danas čine većinu visokoobrazovane populacije, kao i većinu lica sa završenim magistarskim studijama, što predstavlja jednu od najznačajnijih društvenih transformacija u prethodne dvije decenije.

Međutim, paralelno sa rastom kvaliteta ljudskog kapitala, dolazi do sužavanja njegove demografske osnove. Smanjenje mlađih generacija, starenje stanovništva i kontinuirana emigracija mladih i visokoobrazovanih otvaraju ozbiljno pitanje dugoročne sposobnosti Crne Gore da zadrži, reprodukuje i valorizuje unaprijeđeni ljudski kapital u funkciji budućeg razvoja.

Za dvije decenije Crna Gora je ostarila gotovo četiri godine: Najizraženija strukturna promjena u protekle dvije decenije odnosi se na ubrzano starenje stanovništva. U periodu 2006–2026. broj djece uzrasta do 14 godina smanjen je za 10,1 odsto, dok je broj mladih do 29 godina manji za 15,5 odsto, odnosno za oko 40 hiljada osoba. Istovremeno, broj stanovnika starijih od 65 godina povećan je za 37 odsto, dok je broj osoba starijih od 80 godina gotovo udvostručen, a radni kontigent od 15 do 65 godina smanjen za 1,5 odsto.

Prosječna starost stanovništva povećana je sa 35,9 godina u 2003. na 39,7 godina u 2023. godini, čime se Crna Gora približava pragu od 40 godina prosječne starosti, koji se u demografskoj teoriji smatra indikatorom izrazito stare populacije. Istovremeno, broj opština koje se nalaze u fazi duboke demografske starosti (sa prosječnom starošću iznad 40 godina) za 20 godina povećan je sa svega 3 (od 21 opštine) na čak 17 (od 25 opština).

Crna Gora se demografski polarizuje: Protekle dvije decenije obilježene su izraženom unutrašnjom redistribucijom stanovništva i produbljivanjem regionalnih dispariteta. U periodu 2003–2023. godine sjeverni region izgubio je 39 hiljada stanovnika, odnosno petinu svoje populacije (-20,4 odsto). Istovremeno, središnji region porastao je za 10,9 odsto, a primorski za 14,2 odsto.

Ovakva kretanja potvrđuju kontinuiranu koncentraciju stanovništva u razvijenijim urbanim i primorskim gradovima, uz istovremeno pražnjenje manje razvijenih i sjevernih opština. Regionalna depopulacija sjevera prerasta iz demografskog u ozbiljan razvojni problem, jer dovodi do slabljenja lokalnih tržišta rada, smanjenja fiskalnog kapaciteta opština i daljeg pada investicione atraktivnosti regiona.

Crna Gora prolazi demografsku tranziciju bez jasne populacione politike:

Uprkos sve izraženijim demografskim izazovima, Crna Gora tokom dvije decenije nezavisnosti nije razvila cjelovitu populacionu politiku niti je uspostavila institucionalni okvir za sistemsko upravljanje demografskim promjenama. Tek 2024. godine formiran je Savjet za demografiju, koji je do sada održao samo konstitutivnu sjednicu, i najavljena je izrada Strategije demografskog razvoja 2027–2037. godina.

Demografski izazovi više nijesu pitanje daleke budućnosti, već faktor koji već danas oblikuje tržište rada, održivost penzionog i zdravstvenog sistema, regionalni razvoj i konkurentnost ekonomije. Bez sistemskog i dugoročnog odgovora države, postojeći trendovi mogu dovesti do daljeg smanjenja radnog kontingenta, rasta fiskalnih pritisaka i produbljivanja regionalnih nejednakosti. Zbog toga je neophodno da Crna Gora u narednom periodu razvije sveobuhvatnu populacionu i migracionu strategiju zasnovanu na podacima i dobrim praksama.

(Nastaviće se)