Povežite se sa nama

FELJTON

RAMIZ HADŽIBEGOVIĆ – KATUN: Vatrište nade, sreće i radosti (I)

Objavljeno prije

na

Monitor čitaocima predstavlja eseje Ramiza Hadžibegovića na neobične i zaboravljene teme , koji su objavljeni na sajtu montenegrina.net

 

Slika današnjih sela je poražavajuća. Skoro potpuno opustela, kuće zarasle u debelom korovu sa naherenim krovovima, nestali izvori i vršaji, vodenice odavno polegle u vodi. Uselila se čamotinja, strah, tuga, melanholija i neka teška zarazna epidemija. Tišina, praznina, vrućina, neprijatna sparina – opšte urušavanje seoskog života, nesreća našeg podneblja. A samo pre nekoliko decenija bila su puna života,  emocija i intime, mladosti, radosti, pesme, dozivanja, druženja, svakojakog bogatstva, rada, uživanja. Ti mali ljudi odani životu, zračili su voljom, ljubavlju, srećom. Nisu posedovali moć i neka veća bogatstva, ali su bili ispunjeni lepotom života i osećanjem komocije, u svakom pogledu. Živelo se u skromnim uslovima,  sa puno dece, u očuvanoj i zdravoj sredini, sa čistim vazduhom i izvorima hladne, bistre vode. Bilo je to vreme kada su sela ličila na male varoši, pune ljudi, kada se zdušno družilo i veselilo, iskreno pevalo i igralo, dok su njive bile obrađene, pune žita, rodni voćnjaci, a na planinskim pašnjacima nebrojana stada, sa kojih se čula rika volova, blejanje ovaca, frule i čaktare, lavež pasa, dozivanje pastira.

Život našeg sela pratili su mnogi zanimljivi i korisni običaji, navike i rituali. Jedan od njih, a ovo je pokušaj rekonstrukcije jedne takve značajne egzistencije, koji polako nestaje, a koji je bezmalo trajao od iskona kao prirodno čovekovo stanje, kao nužnost održanja izvora života,  bili  su  katuni. To su letnja privremena ili povremena sezonska planinska pastirska naselja, stočarska staništa, nastala iz nužde u potrazi za travom kada je nema u mestu boravka, odnosno u matičnom seoskom gazdinstvu. To je tradicija specifičnog polupokretnog stočarstva, koja počiva na temelju prirodnih ciklusa, karakterističana po redovnoj sezonskoj migraciji stočara iz svojih stalnih naselja prema određenim pašnjacima, gde borave sve do kasnih jesenjih kiša.

Katun je karakterološka, identitetska, kulturološka, sociološka odrednica balkanskih zajednica. Ne ispovedaju neku pojedinačnu, familijarnu ili lokalnu sudbinu, već mnogo više od toga. Nisu samo fenomenološka činjenica već i ontološka kategorija, koja brani svoj funkcionalni i smisaoni integritet. Katun je stara reč o kojoj je gotovo nemoguće govoriti bez emocije, nostalgije i razneženosti, dubokog uvažavanja. Savremeni lingvisti različito tumače i objašnjavaju  etimologiju reči katun, jednako kao što se taj običaj dostojanstveno i ponosno opire svakoj definiciji, svakom kulturološkom svrstavanju. U srednjovekovnim izvorima reč katun pretežno je označavala stočarsko naselje, a zatim i naseobinu čije se stanovništvo bavilo stočarstvom i voćarstvom. Prema staroturskom rečniku Muhameda Kašgarija iz XI veka, prvi deo reči kat označava blizinu, dok sufiks un označava čoveka, te tako katun označava naseobinu ljudi koji žive u blizini. Isto značenje postoji i u grčkom jeziku. U Dubrovačkim dokumentima pominje se 1059. godine toponim katun kod Biograda na moru, dok se u nekim kasnijim spisima mogu naći  izrazi komes katuni. Jedan broj lingvista smatra da je  katun romanska reč koja označava pastirsko naselje u nekim krajevima Balkana. Savremeni albanolog Idriz Ajeti smatra da osnova reči katun potiče od albanske reči tun/d/, sa prvobitnim značenjem privremena migracija. U nekim turskim dokumentima izraz džemat, sadrži u sebi i pojam katuna.

Na početku srednjeg veka, planine, rudna bogatstva, pašnjaci, izvori, šume, bili su gotovo „ničija stvar, pa su nomadske skupine mogle da se kreću u širokom luku i neograničeno: jedni u potrazi za pašnjacima, a drugi za plodnim oranicama, pored kojih su se  se nastanjivali. Već u razvijenom srednjem veku ti prirodni resursi dobijaju svoje titulare i samim tim migraciona kretanja se reduciraju i ograničavaju samo na onim prostorima na kojima imaju dozvolu za boravak. Balkanski prostori, gde je stočarstvo bilo osnovni izvor porodičnog privređivanja, nisu bili pošteđeni takvih letnjih migracija. Naši preci su znali ceniti bogatsvo planine i lepotu života na njoj. Uostalom, život na katunima je usađen u balkanski mentalitet i identitet.

Čim grane proleće i trava na planini zazeleni, i postane raznobojna ko ćilim sa najlepšim šarama, stočari, familijarno, snadbeveni najnužnijim pokućanstvom, garderobom, hranom, i mnogobrojnim sitnicama koje život znače, kreću sa svojim stadom na ispašu, prema letnjem planinskom odredištu. Pojedini stočari vode i  tuđu stoku koju priključuju svojoj i o njima brinu, uz dogovorenu nadokanadu za tu obavezu. Privremena selidba se vršila na magarcima i konjima, a danas na manjim kamionetima. Kolibe, ili kako se još zovu bačije, gde borave katunari bile su blizu žive izvorske vode,  u dolini, po mogućnosti na sunčanoj strani i  čistinama. Građene su na jednostavan način, bez prozora, najčešće od direka, dasaka i pletera oblepljenih ilovačom, sa strmim krovom koji skoro dodiruje zemlju. Jednostavnost i funkcionalnost su osnovne karakteristike svakog katunskog objekta.

Unutar čađavih zidova na kojima vise petrolejke i fenjeri,  postavljene su drvene police, a na njima  posuđe, lonci, vagani, karlice. Nasred kolibe improvizovano ognjište sa sačom i čađavim verigama, na kojima visi veći garav bakrač, koje greje, svetli, na kojem se kuva, peče. Oko ognjišta, najjače tačke katunarskog života, drvene klupe i tronošci. U budžaku stap, vreće sa krompirom i brašnom, drveno bure sa vodom, savijene slamarice, pored njih kolevka. Na rogovima iznad ognjišta okačeno meso, koje se suši. Tako otprilike izgleda unutrašnjost kolibe, gde se, uz slobodan dim, odvija celokupan svakodnevni život.

Ognjište poseduje metafizičku energiju koja privlači, zbližava, mobiliše, motiviše, povezuje, dok svemu oko sebe daje smisao životne vrednosti vidljive u realnom životu. Katunari su pored ognjišta imali svoju komotnu prisnost i ležernu otmenost. Uz svekoliku uskraćenost čovek je u takvom ambijentu nalazio utočište, koje mu je nudilo iluziju drugog prostora i drugačije stvarnosti. Ognjište i sofra puna gladnih usta, činili su život bogatijim, dramatičnijim i napetijim, uz  integrativnu, humanu, vaspitnu, socijalnu i kulturološku funkciju. Koliko je teskobno živeti u takvim uslovima, toliko je privilegija uživati u familijarnoj ljubavi, slozi i razumevanju. Tu dubinu i vrlinu spokojnosti teško je steći van ovog ambijenta, budući da su ljudi na katunima u svemu skromni i upućeni jedni na druge. Svaki dan ima svoju priču, svoju posebnost, svoju uspomenu.

U kolibama se spavalo na slamaricama i vunenim dekama, razgrnutim po zemljanom podu, sa teškim jorganom. Ako nije bilo mesta, spavalo se i van kolibe, dubokim snom. I sve je funkcionisalo bez teskobe i brige, život prostran koliko i nebo i plavetnilo nad njim. Sve koliko otvoreno, široko, daleko, visoko, toliko i usko, zatvoreno, ograničeno, sputano, nisko. Opsenarski prostor, zvezdano nebo, krhkost usamljenih duša u neodređenom prostoru. Priroda ih je držala u naručju, izručujući im svoju beskonačnu moć, silinu, toplinu, mir, spokoj. Današnjoj omladini sve to izgleda nestvarno, kao na filmu, ili u knjzi Hajdi.

 

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati
Click to comment

Leave a Reply

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *

FELJTON

MOMIR M. MARKOVIĆ: CRNOGORSKI TEMPLARI IZGUBLJENI U ISTORIJI (OGLED O CRNOGORSKOJ CRKVI) III: Sveštenici ratnici – vitezovi templarskog reda

Objavljeno prije

na

Objavio:

Templari „red siromašnih vitezova krsta i Salomonova hrama” (Fratres militiade Templi) proizvod su krstaških ratova. Kao i drugi viteški redovi: tevtonci – koji ce kasnije igrati značajnu ulogu u osnivanju pruske države i hospitalci ili jovanovci – bolničari koji će biti važni u životu Engleske, sicilijanske kraljevine i dr. No, jedino su templari bili istovremeno sveštenici – smjerni monasi i fanatični ratnici. Njihov znak bio je crveni krst na bijeloj podlozi. Osnovani su 1118. ili 1119. u jevrejskom hramu Templum Salamonis sa plemenitom namjerom da pomognu novoosnovanom jerusalimskom kraljevstvu i štite hodočasnike u Svetoj zemlji. Uskoro će postati najbrojnija i najmoćnija monaškovojnička formacija koja je ušla u istoriju uz tutnjavu kopita i zveket mačeva. (više…)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

LJUBOMIR ĐURKOVIĆ: CETINJSKO POZORIŠNO DRUŠTVO (1919 – 1931) – V: Obnova zetskog doma

Objavljeno prije

na

Objavio:

U ljeto 1930. godine na Cetinju, u Podgorici i Nikšiću gostuju značajna pozorišta iz Ljubljane, Zagreba, Sarajeva, Skoplja i Niša, a najavljivano je i gostovanje Hudožestvenog teatra iz Moskve. Slovenački nacionalni teatar, Ljubljanska Drama, gostuje na Cetinju sa predstavama Udovica Rošlinka po komediji Cvetka Golara i Sablazan u dolini šentflorijanskoj Ivana Cankara. To je bilo prvo gostovanje jednog slovenačkog teatra u Crnoj Gori. Povlašćeno pozorište Dragutina Levaka iz Niša gostuje sa predstavama Gospođa ministarka, Narodni poslanik i Koštana. Predstave niškog teatra su odigrane u bašti hotela Njujork (današnja zgrada pošte), a zbog interesovanja publike Povlašćeno pozorište je produžilo gostovanje. (više…)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

LJUBOMIR ĐURKOVIĆ: CETINJSKO POZORIŠNO DRUŠTVO (1919 – 1931) (IV): Vaso Kosić i nova pozorišna estetika

Objavljeno prije

na

Objavio:

Sredinom 1928. godine održana je redovna godišnja skupština CPD, na kojoj je izabrana nova uprava. Za novog čelnika pozorišta izabran je Savo Milunović, a ,,reorganizovano i podmlađeno” Društvo angažovalo je profesionalne glumce iz Niša, bračni par Desanku i Živojina Vučković. Te godine u ansambl dolazi još dvoje profesionalnih glumaca sa strane, Elza Radomska i Josip Petričić. Njih dvoje su neposredno prije toga bili angažovani u nekim beogradskim pozorištima. Josip Petričić (Hvar, 1904 – Zagreb, 1964), je glumu i režiju usavršavao u Parizu. Od 1945. do smrti je stalni član Hrvatskog narodnog kazališta u Zagrebu. Srpski pozorišni kritičar i teatrolog Bora Stojković je o njemu napisao: ,,Petričić je izraziti moderni glumac realističkog stila podjednako ubedljiv u klasičnom, salonskom, savremenom i folklornom repertoaru, uvek stvaralački nov, krepak, nepresušno inventivan, nesumnjivo jedan od najznačajnijih karakternih glumaca između dva rata na jugoslovenskim scenama”. (više…)

Komentari

nastavi čitati

Izdvajamo