Povežite se sa nama

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (X): Dokleja, Ribnica, Podgorica

Objavljeno prije

na

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonjića, priče o „kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali“. Nastavljamo sa pričom o nastanku gradova

 

Nastanak Podgorice vezuje se za nastanak antičke Duklje (Docleja). Podignuta je na raskršću rimskih puteva, u ravnici između rijeka Morače, Zete i Širalije. Dokleja se, pod ovim imenom, prvi put pominje kod Ptolomeja u II vijeku nove ere, a u IV vijeku pod nazivom Dioklija. Od osnivanja je imala status municipija. Po nekim izvorima podigao je rimski car Dioklecijan i po sebi joj dao ime. Po drugim izvorima ime grada je nastalo iz imena ilirskog plemana Docleati koje je naseljavalo ovu oblast.

O stradanju Duklje ima više teorija. Po jednoj, Dokleja je razorena od strane Istočnih Gota za vrijeme njihovog pljačkaškog pohoda 488/9. godine, na što asocira čitav niz arheoloških tragova. Drugi pak smatraju da je stradala u katastrofalnom zemljotresu 518. godine, a da su je Istočni Goti nakon toga opljačkali i napustili. Duklju su pustošili lii pljačkali i kasnije, neko prilikom arheoloških istraživanja odnoseći vrijedne artefakte, drugi uništavajući ostatke antičkog grada prilikom izgradnje željezničke pruge (nesvjesni njihove vrijednosti), trećima je trebao kamen za izgradnju kuće, ograde i sl.

Nedaleko od antičke Duklje, na ušću Ribnice u Moraču, nalazila se rimska karavanska stanica Birziminijum. Stradanjem Duklje, Birziminijum postaje više od karavnske stanice. U istorijskim izvorima javlja se pod imenom Ribnica. Postaje grad koji se od ušća širi na dijelu sadašnje Stare Varoši u Podgorici.

Naredni vjekovi donose nove osvajače i nove gospodare. Sa pojavom hrišćanstva nastaju i novi vjerski objekti. Najstarija među hrišćanskim crkvama je Crkva svetog Đorđa, podignuta u XI vijeku. Ribnica,  vremenom, mijenja ime u Podgorica…

Par vjekova kasnije, oko 1460. godine, u okolini Podgorice rođen je Božidar Vuković Podgoričanin, koji „…predstavlja dragulj u kruni crnogorskog štamparstva i pismenosti. On je nastavljač crnogorske tradicije rukodjelisanja crkovnih knjiga u milenijumskom trajanju, prvo onih rukopisnih, a zatim štampanih. Za ove druge njegov doprinos je nemjerljiv, što potvrđuje broj knjiga štampanih u njegovoj štampariji u Veneciji, rasutih po bibliotekama i manastirima širom Evrope.“

Polovinom XV vijeka Podgorica potpada pod Tursku vlast. Istoričari bilježe da je u periodu od 1474. do 1477. godine, na ušću Ribnice u Moraču, podignuto utvrđenje, koje je nosilo ime Depedogen. Tokom XVI vijeka to ime je postepeno nestalo i ustupilo ime Podgorici.

Period turske vladavine karakteriše razvoj trgovine i zanatstva. U ova četiri vijeka izgrađene su poznate podgoričke džamije koje čine značajno kulturno i graditeljsko nasljeđe ovog grada, zatim Sahat kula, Vezirov most, Tabački most, Kapadžića most, Hamam, apsana – zloglasna Jusovača, rekonstruisan je stari rimski most na ušću Ribnice u Moraču…

Nakon četiri vijeka pod Turcima Podgorica je konačno oslobođena 1879. godine. Iste godine angažovan je ruski arhitekta Vladimir Vorman da uradi plan nove varoši koja će se graditi na livadama, na desnoj obali Ribnice. Sedam godina kasnije, 26. oktobra 1886. godine otvorena je nova varoš koja je dobila ime po Velikom Vojvodi Mirku Petroviću, ocu knjaza Nikole.

Sa izgradnjom Mirkove varoši počinje preporod Podgorice. Grade se putevi Rijeka Crnojevića – Podgorica, Podgorica–Nikšić, Podgorica– Mateševo–Kolašin. Na Krševoj glavici (Kruševac) je 1891. godine sagrađen Dvorac knjaza Nikole. Italijanski investitori 1902. godine, na osnovu koncesije, podižu fabriku duvana (Monopol). Prva zetska štedionica (Podgoričkla banka), osnovana je 1906, a prva niža gimnazija 1907. godine. Izgrađen je put Podgorica–Plavnica i povezan sa prugom od Bara do Virpazara…

Onda počinje Prvi svjetski rat, kapitulacija Crne Gore, okupacija… Crnogorce odvode u logore, nekoga u Neđmeđer i Boldogasonj, a mnoge u zloglasni logor u Vuksanlekićima, nedaleko od Podgorice. Po završetku rata u Podgorici se održava takozvana Podgorička skupština, detronizuje se dinastija Petrovića, a do juče slobodna i nezavisna Crna Gora postaje samo jedna od 33 oblasti u sastavu Kraljevine SHS, a nešto kasnije Zetska banovina. Nastupa period razvojne stagnacije grada, dug dvije decenije…

U Drugom svjetskom ratu prema Podgorici niko nije imao milosti. Ni okupatori ni saveznici. Za četiri godine bombardovali su je 72 puta. Kraj rata je dočekala u ruševinama i sa oko 7.000 stanovnika, većim dijelom sklonjenjim ispod pećina pored rijeke Morače.

Godinu nakon rata, 13. jula 1946. godine, Podgorica mijenja ime u Titograd i postaje glavni grad Narodne  Republike Crne Gore. Počinje period poratne obnove, a potom i period intezivne izgradnje. Grad se razvijao mnogo brže nego što su planeri predviđali pa se Generalni urbanistički plan donesen 1950. godine morao mijenjati već nakon sedam godina. Ni on nije trajao duže, pa je 1964. godine urađen novi plan.

Niču novi stambeni blokovi sa obje strane rijeke Morače. Po projektu inženjera Žeželja, za samo šest mjeseci izgrađen je Blažov most. Uz industriju duvana sa početka vijeka, nastaje moćna Industrija građevinskih mašina Radoje Dakić, Tekstilna industrija Titeks i Pamučni kombinat, Industrija namještaja i stolarije Marko Radović. Nešto kasnije Agrokombinat 13 jul sa vinarskim podrumima i plantažama, Kombinat aluminijuma. Izgrađene su nove škole, vrtići, savremeni Klinički centar, fudbalski stadion, Sportski centar Morača, Dom JNA, Dom omladine, Crnogorsko narodno pozorište, novi mostovi i saobraćajnice. Najvažnije objekte projektuju i grade domaća preduzeća: Republički zavod za urbanizam i projektovanje, OGP Titograd, Preduzeće za završne radove u građevinarstvu Lovćen i sl. Osnivaju se fakulteti i Univerzitet, Akademija nauka i umjetnosti…

S promjenom vlasti i političkog sistema, krajem XX vijeka, nastupile su tektonske promjene i u ovom gradu. Titograd je promijenio ime u Podgorica, industrija je ugušena, a najveći dio fabrika već decenijama ne postoji. Ustupile su mjesto stambenim blokovima. Razvoj grada se odvija stihjski pa se u njemu nalazi više od polovine Crne Gore. Grad je samom sebi postao teret jer gradska infrastruktura, građena decenijama unazad, prema potrebama nekog prošlog vremena, a u koju se decenijama malo ulaže, ne može da zadovolji zahtjeve novog vremena.

 

Tipični rimski grad

Dokleja je bila jedini tipični rimski grad na području Crne Gore. „Glavna gradska ulica (via principalis) išla je od sjeverozapada ka jugoistoku. Na tu ulicu bili su oslonjeni najvažniji gradski urbani objekti. S desne strane glavne ulice nalazio se prvi doklejski hram s dvorištem i jednom manjom kućom. U produžetku ulice bila je podignuta jedna palata s atrijumom i peristilom. S te iste strane dalje je bio sagrađen jedan hram u liniji zapad-istok, za koji se, prema jednoj reljefnoj predstavi, smatra da je bio posvećen boginji Dijani. U nastavku, ali s lijeve strane glavne ulice, nalazile su se terme (kupatila) razdvojene pregradnim zidom u dva dijela za muške i ženske. Preko puta termi nalazio se glavni gradski trg, četvrtastog oblika, sa trobrodom gradskom bazilikom…“

 

Podgorička čaša

Pronalazak „Podgoričke čaše“, 1873. godine, na lokalitetu Duklje, izazvalo je posebnu pažnju evropske naučne javnosti. Čaša je u stvari stakleni tanjir sa ugraviranim ranohrišćanskim predstavama. Otkupio ju je ruski kolekcionar Vasiljevski. Kasnije je dospjela u Ermitaž u Sankt Petersburgu u Rusiji, gdje se i danas nalazi.

„Na ovom tanjiru u scenama se stalno ponavlja jedna ista misao natprirodnog spasenja: Bog odvraća Avrama da žrtvuje sina Isaka, Hrist vaskrsava Lazara, prorok Jona se spasava iz utrobe kita, Danil nije rastrgnut od lavova u pećini, Jevreji su čudom spaseni od žeđi u pustinji i dr. Scena prvobitnog grijeha na početku ciklusa objašnjava uzrok potrebe natprirodnog spasenja. Scene za ilustraciju ove vjerske ideje birane su uglavnom iz Starog zavjeta, samo jedna iz Novog (Vaskrsenje Lazarevo), dok je jedna starozavjetna scena – Mojsije štapom dobija vodu iz stijene u pustinji – korumpirana u natpisu i čudo pripisano apostolu Petru, a stijena prikazana kao drvo. U natpisu uz scenu prvobitnog grijeha stoji ABRAM umjesto ADAM, što jasno ukazuje na slabu teološku obrazovanost onoga koji je radio tanjir i onoga za koga je rađen.“

(Nastaviće se

Komentari

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XX): Meštri od spomenika

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o ,,kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali”. Nastavljamo sa pričom o izgradnji spomenika koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

Spomenike ljudima i vremenu podignute širom Crne Gore radili su poznati vajari i arhitekti. Poznati daleko izvan granica Crne Gore. Svjesni „da ni jedno umjetničko djelo nije dostojno nečijeg života” stvorili su spomen obilježja koja predstavljaju simbol sjećanja i poštovanja prema onima u čiju čast su podignuti, simbol njihovog i našeg dostojanstva. Simbol pobjede života nad smrću. Njihov spisak je imponzantan.

Predvodi ga hrvatski vajar i arhitekta Ivan Meštrović, najveći među meštrima od spomenika, autor najvećeg spomenika kojeg imamo, podignutog u slavu najvećeg kojeg smo imali.

Meštrović je rođen 15. avgusta 1883. godine u slavonskoj varošici Vrpolje. Vajarstvo je počeo da uči kao šegrt kod poznatog klesara Pavla Bilinića u Splitu, a nastavio u Beču. Školovao se kod Otta Königa, a zatim na Akademiji (1901–1906), gdje su mu profesori bili Edmund Hellmer i Hans Bitterlich, a poslije i arhitekt O. Wagner

Nakon Prvog svjetskog rata koji je proveo u emigraciji, vratio se u domovinu kad započinje jedan dug plodonosan period vajarskog stvaralaštva i pedagoškog rada. Od 1923. do 1942. godine bio je rektor Akademije u Zagrebu, od 1934. akademik JAZU…

Emigrirao je 1942. godine, prvo u Italiju, pa Švajcarsku, a 1947. godine u Sjedinjene Američke Države. Predavao je vajarstvo na američkim univerzitetima u Siracusi i South Bendu…

Nemam prostora da nabrajam sve sklupture koje je napravio i sve spomenike i mauzoleje. Pomenuću samo par najpoznatih: Njegošev mauzolej na Lovćenu, Spomenik neznanom junaku na Avali kod Beograda, Spomenik zahvalnosti Francuskoj u Beogradu (beogradski ,,Pobjednik”), Grgur od Nina u Splitu, Josip Juraj Štrosmajer u Zagrebu, Svetozar Miletić u Novom Sadu…

Umro je u South Bendu 16. januara 1962. godine.

Brojni spomenici revolucije, kako u Crnoj Gori tako i na prostoru bivše Jugoslavije, djelo su vajara Miodraga Živkovića.

Živković je rođen 1928. godine u Leskovcu, Srbija. Diplomirao je na vajarskom odsjeku Škole za primijenjenu umjetnost u Beogradu.

Od 1954. do 1957. godine radio je kao nastavnik likovnog obrazovanja u gimnaziji u Mladenovcu i Osnovnoj školi „Žikica Jovanović Španac“ u Beogradu. Za docenta na Akademiji za primijenjene umjetnosti u Beogradu izabran je 1968. godine na predmetu Primijenjena plastika. Dva puta je biran za dekana Fakulteta primijenjenih imjetnosti u Beogradu ( od 1974. do 1977 i od 1991. do 1996. godine). Dobitnik je brojnih priznjanja i odlikovanja.

Živković je autor čitavog niza monumentalnih spomen obilježja, od kojih posebno izdvajam monumentalni spomenik „Bitka na Sutjesci“ podignut na Tjentištu, spomen park na Grahovu, spomenik na Bijeloj Gori u Ulcinju, spomenik strijeljanim đacima u Kragujevcu, na Kadinjači… do onog skorašnjeg spomenika Kralju Nikoli u Nikšiću. Umro je 2020. godne.

Priču o onima koji su spomenike gradili završavam sa jednim od najvećih, autorom najznačajnijih spomen obilježja u Crnoj Gori, vajarom Dragom Đurovićem.

Drago Đurović, jedan od najvećih crnogorskih vajara, rođen je 1923. godine u Danilovgradu. Njegov otac je bio oficir u vojsci Kraljevine Jugoslavije pa je osnovnu i srednju školu učio na Cetinju, Osijeku i Nikšiću. Akademiju likovnih umjetnosti je studirao u klasi Sretena Stojanovića i Alojza Dolinara u Beogradu. Diplomirao je 1951. godine. Bila je to prva poratna generacija akademskih vajara.

Čitav život je posvetio pedagoškom radu. Od 1951. do 1966. godine radi kao profesor u čuvenoj hercegnovskoj umjetničkoj školi. Po prestanku rada škole u Herceg Novom, nastavlja rad kao profesor na novoosnovanoj Pedagoškoj akademiji u Nikšiću i tu ostaje od 1967. do 1981. godine. Naredne 1982. godine biran je za redovnog profesora novoosnovanog Kulturološkog fakulteta na Cetinju, a 1985. godine za njegovog dekana. Umro je 30. marta 1986. godine u Titogradu.

Pored 35 generacija učenika i studenata kojima je prenosio svoje bogato znanje, crnogorskoj kulturnoj baštini je ostavio djela neprocjenjive vrijednosti: sklupture, spomen biste i spomen obilježja. Neka od tih djela  stvorio je u saradnji sa arhitektima Vojislavom Đokićem autorom spomenika Partizanu borcu na Gorici i Mirkom Đukićem na izradi spomenika na Stražici i u Mojkovcu.

Đurović je autor i spomenika na Lazinama, u Vuksanlekićima, u Danilovgradu, na Rijeci Crnojevića… Radio je spomen biste Save Kovačevića, dr Nika Miljanića, Baja Sekulića… Najupečatljivija od svih je, bez sumnje, spomen bista Nikcu od Rovina Tomanoviću, na Cetinju. Ovo je spomenik najvećem crnogorskom junaku svih vremena i,  po mišljenju mnogih istoričara, jednom  od 50 najvećih junaka svijeta za koje istorija zna. Bista koja, kao i Tomanovićev Bezmetković, simbolizuje sveukupnu hiljadugodišnju istoriju Crne Gore.

 

Velikani

Lovćenska Vila na Cetinju, djelo je jednog od velikana crnorskog vajarstva Rista Stijovića. Vojislav Vujisić je autor spomenika podignutog na Knjaževcu u Andrijevici, a arhitekta Bogdan Bogdanović Spomen parka na Jasikovcu kod Berana.  Spomen obilježja u Kolašinu su radovi poznatih vajara i arhitekata: vajar Momčilo Vujisić  Spomen parka „Partizansko groblje“ na Brezi; arhitekta Marko Mušič Spomen doma ZAVNO-a, spomenik Veljku Vlahoviću uradio je vajar Oto Logo a vajar Vojin Bakić  Spomenik žrtvama fašizma. Spomenik Revolucije u Virpazaru, rad je vajara Mirka Ostoje, a Spomenik pod Trebjesom u Nikšiću vajara Ljuba Vojvodića. Arhitekta Branko Bon i vajar Rade Stanković autori su spomenika na Žabljaku, a vajari Vojin Stojić i Anton Kraljić spomenika u Petrovcu. Spomenik u Kotoru je djelo vajara Luke Tomanovića i Vojislava Đukića. Luka Tomanović je sa arhitektom Nikolom Dobrovićem napravio spomenik ,,Bezmetković” na Savini u Herceg Novom. Ante Gržetić je autor spomenika Ivanu Crnojeviću na Cetinju, Sreten Stojanović Njegoševog spomenika u Podgorici, Nenad Šoškić spomenika Svetog Petra Cetinjskog u Podgorici, a Risto Radmilović spomenika kralju Nikoli u Podgoriici…

 

Ljudi i vremena

Nijesu samo vajari stvarali spomenike ljudima i vremenu. Nepravedno bi bilo još jednom ne pomenuti arhitekte: Svetlanu Kanu Radević,  Bogdana Bogdanovića, Nikolu Dobrovića, Branka Bona, Mirka Đukića, Harolda Bilinića, Marka Mušića… Spomen obilježja su projektovali i Vukota Tupa Vukotić, Radosav Zeković, Andrija Markuš, Ranko Radović, Ilija Šćepanović, Vasilije Knežević… i mnogi drugi.

(Nastaviče se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XIX): Spomenik ustanku i rađanju države

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonjića, priče o „kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali“. Nastavljamo sa pričom o izgradnji spomenika koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

Trinaestojulski ustanak crnogorskog naroda bio je više od ustanka, a njegova narodnooslobodilačka borba više od borbe za slobodu. Ustanak je bio embrion antifašističkog pokreta koji je zahvatio čitavu Evropu, narodnooslobodilačka borba je istovremeno bila revolucija iz koje je rođena nova država.

Na ustanak i Revoluciju podsjeća i Spomen park „Ustanka i Revolucije“ na Grahovu, podignut 1978. godine. Podignut na uzvišenju Umac, iznad varošice Grahovo, na mjestu na kojem je narodni heroj Sava Kovačević 13. jula 1941. godine sa grahovskim partizanaima napao i razoružao neprijateljsku kolonu.

U podnožju su, na proplanku, postrojeni njegovi junaci, koje simbolišu 272 kamene kocke sa upisanim imenima palih boraca ovog kraja. Kompleksom dominira bronzana skluptura visoka 7 metara, rad vajara Miodraga Živkovića, na kojoj Sava Mizara predvodi partizansku diviziju u proboj obruča na Sutjesci.

Teško da postoji grad koji je imao toliko istorije kao što je tokom Drugog svjetskog rata imao Kolašin. Osvajali su ga Njemci, Italijani i četnici. Oslobađali partizani. Za četiri godine 23 puta je prelazio iz ruke u ruku, Njemci i Italijani su ga bombardovali 18 puta.  Kolašin je jedno vrijeme bio „ratna prijestonica” Crne Gore. U njemu je 15. novembra 1943. godine na Prvom zasijedanju ZAVNO-a Crna Gora obnovila svoju državnost. Na Trećem zasijedanju je odlučeno da Crna Gora uđe u sastav Federativne Demokratske Jugoslavije kao ravnopravna federalna jedinica…

Istorija pamti i zloglasni Kolašinski zatvor u kome su bili zatočeni zarobljeni rodoljubi ovoga kraja. O zatvoru i teroru koji je sprovođen prema crnogorskim rodoljubima svjedoči i Mihailo Lalić u svojim romanima. Podsjeća kako su ih u zoru okovane odvodili na Brezu i strijeljali. Na mjestu njihovog stradanja uređeno je Partizansko groblje sa humkama i spomenikom koji je uradio vajar Momčilo Vujisić.

Na glavnom gradskom trgu podignut je Spomenik žrtvama fašističkog terora, rad vajara Vojina Bakića. Na trgu je i Spomen dom ZAVNO-a, podignut da podsjeća na ratnu prijestonicu i rađanje nove slobodne države Crne Gore. Spomen dom je rad slovenačkog arhitekte Marka Mušiča i ubraja se među najljepše spomenike poslijeratne arhitekture.

Da predstavim sve spomenike koji su podignuti u slavu onih koji su stvarali Crnu Goru i ginuli sa njenim imenom na usnama, morao bih da napišem posebnu knjigu. Zato ću pomenuti samo neke od njih.

Spomenik palim borcima u Drugom svjetskom ratu u Nikšiću. Spomenik je rad Ljuba Vojvodića. Podignut je 1987. godine pod Trebjesom na mjestu gdje su Italijani strijeljali 32 zarobljena partizana.

Posebno mjesto zaslužuje Spomenik Revolucije u Virpazaru, rad Mirka Ostoje, zatim Spomenik Slobodi na Bijeloj Gori kod Ulcinja, rad Miodraga Živkovića. Spomenici na Žabljaku, u Bijelom Polju, Petrovcu, Kotoru… i dalje diljem Crne Gore.

Priču o spomenicima završavam „Bezmetkovićem”. Spomenik je podignut 1954. godine. Djelo vajara Luke Tomanovića i arhitekte Nikole Dobrovića. Podignut kao Spomenik palim borcima i žrtvama fašizma, na Savini u Herceg Novom.

„Bezmetković” je više od spomenika i više od simbola. U njemu je sva istorija ovog naroda, milenijum njegove borbe za slobodu i sva njegova žrtva. „Bezmetković” je prkos i hrabrost, put do pobjede i stradanje na tom putu.

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

FELJTON

VELIZAR RADONJIĆ: HRONIKA GRADITELJSTVA U CRNOJ GORI (XVIII): PODSJEĆAJU I OPOMINJU

Objavljeno prije

na

Objavio:

Monitor prenosi djelove iz Hronike graditeljstva Crne Gore, Velizara Radonića, priče o „kratkim trenucima raskošne svjetlosti i o ljudima koji su tu svjetlost stvarali“. Nastavljamo sa pričom o izgradnji spomenika koji predstavljaju posebno značajan dio graditeljskog i kulturnog nasljeđa Crne Gore

 

Crna Gora je u Drugom svjetskom ratu ispisala neke od najsjanijih stranica svoje i savremene svjetske istorije. Samo tri mjeseca nakon kapitulacije Kraljevine Jugoslavije, crnogogrski narod, prvi u porobljenoj Evropi, 13. jula 1941. godine diže oružani ustanak protiv okupatora, koji je prerastao u narodnooslobodilačku borbu. Malena Crna Gora je ličnim činom pokazala Evropi kojim putem treba da krene. Istorija je zabilježila da je više od deset posto stanovništva sposobnog da nosi pušku, učestvovalo u NOB-u, a više od 37.000 je položilo svoj život na oltar slobode. Od 1.322 narodna heroja u Jugoslaviji, Crna Gora je (iako sa nešto malo iznad dva odsto ukupnog stanovništva) dala 248 narodnih heroja. Skoro svaki peti.

Crna Gora je, radi podsjećanja na njihovu žrtvu, kao testament generacijama koje dolaze i opomenu da se rat nikada ne ponovi, u svim gradovima i mjestima stradanja, podigla spomenike – simbole njihove veličanstvene borbe za slobodu. Pomenuću samo neke, uz izvinjenje onima u čiju slavu su podignuti, što mi prostor ne dozvoljava da ih sve nabrojim.

Da počnem od Prijestonice Cetinje. Cetinje je Grad heroj. Viševjekovni simbol crnogorske slobode. Svaki šesti stanovnik cetinjskog sreza učestvovao je u NOB-u, a svaki četvrti borac je poginuo. Cetinje je dalo 49 narodnih heroja. Predsjednik SFRJ Josip Broz Tito, odlikovao je 9. maja 1975. godine Cetinje Ordenom narodnog heroja. Zato sam nabrajanje spomenika počeo sa Cetinjem jer je samo Cetinje jedan veliki spomenik slobodne Crne Gore, spomenik borbe i stradanja u svim minulim bitkama i ratovima. Da pomenem i spomen obilježja: Spomen kosturnica u Cetinju sa Mažuraniućevim stihovima „NITI PISNU NITI ZUBOM ŠKRINU ZATOČNICI MRIJET NAVIKNUTI” i sklupturom koju je uradio vajar Vanja Radauš, Spomen grobnica u Majstorima kod Cetinja, Spomenik na Rijeci Crnojevića, spomen biste narodnim herojima Gojku Kruški i Musi Butu Hodžiću na Balšića pazaru…

Centralni spomenik, u Glavnom gradu podugnut je na brdu Gorica kao „Spomenik Partizanu-borcu”. Spomenik je zapravo mauzolej, izrađen od bijelog crnogorskog mermera. Spomenik je projektovao arhitekta Vojislav Đokić. Karijatide – monumentalne sklupture boraca od bijelog mermera, uradio je vajar Drago Đurović. U kripti se nalaze posmrtni ostaci 97 boraca poginulih u NOB-eu. Među njima je 16 narodnih heroja. U centralnom dijelu kripte, između pločica sa imenima sahranjenih boraca, stoji natpis: „Oni su voljeli slobodu više od života“. Spomenik je, kako mu i priliči, svečano otvoren 13. jula 1957. godine – na dan Ustanka crnogorskog naroda. Spomenik Partizanu-borcu predstavlja jedan od simbola Glavnog grada, mjesto „hodočašća” svih generacija stasalih u Podgorici. Ovdje se polažu vijenci povodom najznačajnih praznika crnogorske dražvnosti, a nedaleko od njega ispaljuju počasne salve.

Na široj teritoriji Podgorice podignut je čitav niz većih i manjih spomen obilježja: u Golubovcima, Brskutu, na Marezi, Koniku, ispod Ljubovića, Farmacima, Čepurcima, na Bioču, Trijebču… brojne spomen ploče, spomen biste i druga spomen obilježja.

Na listi spomenika – spomen kosturnica visoko mjesto zauzima Spomenik na Stražici kod Pljevalja. Podignut je kao „Spomenik palim borcima u Pljevaljskoj bitki”. Spomenik je zajedničkog djelo: arhitekte Mirka Đukića, vajara Draga Đurovića i slikara Aleksandra Prijića i Fila Filipovića. Podignut je 1961. godine u znak sjećanja na borce koji su pali u čuvenoj Pljevaljskoj bitki koja se odigrala 1. decembra 1941. godine i u kojoj je poginulo 218 boraca.  Stražica je i spomenik svim palim borcima Narodnooslobolačkog rata Pljevaljskog kraja. Peti je po veličini spomenik u Crnoj Gori. Izgrađen na brdu Stražica, dominira Pljevljima, podsjeća i opominje. Centralni stub spomenika visok 27 metara izrasta iz kripte u kojoj su sahranjeni posmrtni ostaci palih boraca. Na području Pljevalja, pored memorijalnog centra na Stražici, podignuto je još oko 70 spomen obilježja posvećenih NOB-u od 1941. do 1945. godine: spomen kosturnice, spomenici, spomen česme, spomen piramide, spomen ploče…

Spomenik na Lazinama kod Danilovgrada podignut je na „strašnu mjestu” – na kojem su četnici Jakova N. Jovovića, 23. jula 1944. godine strijeljali 52 rodoljuba iz Bjelopavlića. Spomenik podsjeća da su četnici J. Jovovića u Bjelopavlićima otkrili skojevsku organizaciju. Skojevci, omladinci i drugi rodoljubi su pohapšeni. Suđeno im je pred četničkim Prijekim vojnim sudom u sastavu: dr Ilija Vujović, predsjednik i članovi generalštabni kapetan Vladimir Đukić, kapetan Mašan Adžić, pravnik Milovan Labović i kapetan Miloš Marijanović. Prijeki sud ih je osudio na smrt strijeljanjem. Presuda je izvršena istog dana.

Spomenik na Lazinama je podignut 1959. godine. Uradio ga je vajar Drago Đurović. Na postamentu, iznad grobnice u kojoj su sahranjeni posmrtni ostaci strijeljane omladine, stoji bronzana figura djevojke.  Jedna u ime svih koje su strijeljane. Kao da je čujem kako šalje posljednju poruku „Nema pobjede bez žrtava, nema slobode bez krvi” koja je uklesana na mermernoj ploči, zajedno sa imenima žrtava.

(Nastaviće se)

Komentari

nastavi čitati

Izdvajamo