Uprkos višedecenijskim najavama i dva aktuelna projekta zaštite i rehabilitacije, Biogradsko jezero je sredinom septembra ponovo bilo gotovo bez vode. Istraživanja, monitoring i sastanci još nijesu doveli do definisanja konkretnih tehničkih mjera sanacije, a rok za izradu idejnog rješenja nije utvrđen

Biogradsko jezero i ove jeseni bilo je gotovo bez vode, uprkos višedecenijskim najavama njegovog „spasavanja“ i dva projekta koja su trenutno usmjerena na njegovu rehabilitaciju i zaštitu. Sredinom septembra izrazito nizak vodostaj ponovo je pokazao koliko je ugrožen jedan od simbola crnogorske prirode.

U toku su projekat „Rehabilitacija Biogradskog jezera“, koji se sprovodi pod pokroviteljstvom ministarstva nadležnog za ekologiju uz podršku Evropske komisije i evropski projekat „CityLake“, u kojem učestvuje Opština Kolašin. Ipak, konkretne tehničke mjere sanacije još nijesu definisane: prvi projekat obuhvatio je istraživanja i uspostavljanje hidrološkog monitoringa, dok je drugi usmjeren na razmjenu iskustava i razvoj modela zajedničkog upravljanja. Kada će ti procesi dovesti do zahvata koji bi ublažili gubitak vode i zasipanje jezera, još nije poznato.

Izrazito nizak vodostaj zabilježen je i nekoliko minulih godina. Ključni problemi su zasipanje jezera nanosima, ponori na njegovom dnu i regresivna erozija desne obale Jezerštice, koja predstavlja najveću dugoročnu opasnost. Oscilacije vodostaja zavise i od prirodnih procesa i hidroloških prilika, a svaka intervencija, objašnjavali su više puta iz Javnog preduzeća za nacionalne parkove Crne Gore, mora biti sprovedena tako da sačuva osjetljive ekosisteme Nacionalnog parka Biogradska gora.

Najnoviji pokušaj unapređenja zaštite jezera je projekat „CityLake“, u okviru kojeg je do sada održano nekoliko sastanaka partnera, ali bez zvanično saopštenih konkretnih zahvata na jezeru. Učešće Kolašina najavljeno je u oktobru 2025. godine, a realizacija je zvanično počela mjesec kasnije. Projekat traje do aprila 2028. i ima ukupni budžet od 750.000 eura za cijelu partnersku mrežu. Finansiran je kroz program URBACT IV i okuplja partnere iz osam evropskih zemalja, pod vođstvom italijanskog grada Borgomanero.

„CityLake se zasniva na iskustvu zaštite i obnove italijanskog jezera Orta, kroz model ‘Ugovora o jezeru Cusio’. U Kolašinu je predviđeno razvijanje saradnje institucija, stručnjaka, građana i privrede radi očuvanja Biogradskog jezera, unapređenja upravljanja vodnim resursima i podsticanja odgovornog turizma. Očekivani rezultat je lokalni model upravljanja prilagođen potrebama tog područja“, kazali su Monitoru u Opštini Kolašin.

Objašnjavaju da će „kroz projekat CityLake opština razviti model saradnje između institucija, zajednice i privrede“. Drugi transnacionalni sastanak održan je 30. juna i 1. jula 2026. godine u portugalskoj Agdi. Kako objašnjavaju iz kolašinske lokalne uprave, bio je posvećen „predstavljanju prvih rezultata Studije prenosivosti i studijskih posjeta gradovima partnerima“, kao i razmatranju načina prilagođavanja italijanskog modela lokalnim izazovima.

Predviđeno je formiranje lokalnih radnih grupa, koje bi okupile institucije, stručnjake, privredu i građane radi zajedničkog planiranja zaštite jezera. Najavljeno je i da će „do završetka projekta svaki partnerski grad razviti sopstveni model ‘Lake Contract’, prilagođen lokalnim potrebama i integrisan u svoje razvojne strategije i sistem upravljanja“. Za sada se u okviru tog projekta nije dalje odmaklo od razgovora i planiranja kada je riječ o popravljanju stanja Biogradskog jezera, ali ambicija ne fali, pa se u Opštini nadaju konkretnim rješenjima.

Aktuelnim najavama zaštite jezera prethodilo je više decenija istraživanja, studija i predloga sanacije. Još 1976. godine Šumarski fakultet iz Beograda obavio je geološka istraživanja i pripremio dva projekta. Jedan je bio za sprečavanje zasipanja jezera nanosima Biogradske rijeke i Lalevog potoka, a drugi za sanaciju klizišta izazvanog regresivnom erozijom Jezerštice. Projekti nijesu realizovani zbog tehničkih razloga i nedostatka novca.

Nacionalni park Biogradska gora je potom, 1988. godine, od tadašnjeg Zavoda za geološka istraživanja naručio projekat hidroloških i geoloških ispitivanja radi sanacije jezera, ali ni on nije realizovan zbog nedovoljnih sredstava. Krajem 1990. godine obavljena su mjerenja nanosa i uzorkovanja, koja su ukazala na mogućnost uklanjanja dijela nataloženog materijala bez posljedica po ekosistem. Uslijedila je višegodišnja pauza.

Pitanje sanacije ponovo je otvoreno 2005. godine, kada je Skupština Crne Gore izdvojila sredstva za projekat NVO „Zeleni Crne Gore“. U njihovom idejnom rješenju upozoreno je da jezeru prijeti nestajanje u kratkom periodu. Dvije godine kasnije angažovan je Građevinski fakultet, koji je izradio studiju sanacije klizišta na desnoj obali Jezerštice.

Uslijedila je i međunarodna naučna konferencija posvećena antierozionoj zaštiti jezera i hidrološkim problemima njegovog sliva. Nakon dva uzastopna hidrološka minimuma, u jesen 2021. i ljeto 2022. godine, pod pokroviteljstvom ministarstva nadležnog za ekologiju započeo je projekat „Rehabilitacija Biogradskog jezera“. Taj projekat podržan je sredstvima Evropske komisije kroz IPA komponentu i uvršten je kao jedan od prioritetnih infrastrukturnih projekata iz oblasti zaštite životne sredine i klimatskih akcija.

Kako piše u Predlogu Plana upravljanja za Nacionalni park Biogradska gora za period 2026–2030, voda iz Biogradskog jezera stalno se procjeđuje kroz brojne pukotine u njegovom dnu i obodu, kao i kroz prirodni bedem od ledničkih nanosa, zbog čega se smanjuje vodostaj jezera.

„Posljednjih decenija uočeni su procesi koji ozbiljno ugrožavaju fizički izgled i hidrološke objekte u Nacionalnom parku. Posljedice su evidentne i posebno izražene kada je u pitanju opstanak Biogradskog jezera, kao funkcionalne cjeline koje sa Biogradskom prašumom čini kapitalnu vrijednost Parka“, zaključak je iz tog dokumenta.

U Planu je konstatovano da „još ne postoji saglasnost o tome kakvo tehničko rješenje treba primijeniti u cilju sanacije Jezera“. Kako je objašnjeno, u prethodne dvije godine konsultantski tim koji je izabralo Ministarstvo sproveo je dvije faze projekta.

Prva faza obuhvatila je pregled i procjenu ranijih studija i stručne dokumentacije, kako bi se objedinili rezultati dosadašnjih istraživanja u slivu Biogradskog jezera, Biogradske rijeke i Jezerštice.

Tokom druge faze obavljena su detaljna geološka, geodetska, hidrogeološka i meteorološka mjerenja, kao i batimetrijski premjer, odnosno mjerenje dubine i oblika jezerskog dna.

„Tokom 2023. godine su postavljene hidrološke stanice na jezeru i rijekama koje detektuju promjene u vodostaju, te je uspostavljen hidrološki monitoring. Sva ova istraživanja treba da budu uvertira za treću fazu projekta, kojom će se uraditi idejni projekat sanacije sa procjenom uticaja na životnu sredinu“, piše u dokumentu. Nije oročeno kada bi idejno rješenje za rehabilitaciju jezera moglo biti završeno.

                                                                                Dragana ŠĆEPANOVIĆ

Gotovo godinu nakon najave da će radovi uskoro biti nastavljeni, na projektu turističke valorizacije Đalovića pećine ponovo su mašine. Spor oko stabala na trasi dalekovoda je razriješen, ali još nema odgovora kada će žičara biti puštena u rad, a kada će pećina primiti prve posjetioce

Nakon što je riješen spor na trasi, 18. septembra nastavljeni su radovi na žičari za Đalovića pećinu. Na gradilište je prošle sedmice stigla mašina za postavljanje posljednjeg, najzahtjevnijeg stuba. Posljednji zastoj, nakon što su radovi u junu intenzivirani, izazvao je problem u vezi sa tri stabla oraha, to jest, navodno, neriješeni imovinsko-pravni odnosi na trasi. Iako je problem bio poznat od maja, riješen je poslije sastanka predstavnika Ministarstva javnih radova i Opštine Bijelo Polje sredinom septembra. Prije toga su dvije strane javno različito govorile o tome ko je odgovoran za zastoj.

U valorizaciju Đalovića pećine do sada je uloženo blizu 20 od planiranih 25 miliona eura. Završen je put od Gubavča do Podvrha, izgrađen Centar za posjetioce, a predstoje radovi na vodosnabdijevanju, uređenju ulaza i unutrašnjosti pećine. U julu je bilo najavljeno da će žičara do Đalovića pećine biti montirana do kraja ljeta, a da bi prvi posjetioci mogli stići već naredne godine, ali su te radove zaustavili problemi na koridoru dalekovoda.

Kada je krajem septembra prošle godine ministarka javnih radova Majda Adžović najavila skori nastavak radova na projektu Đalovića pećine, nije željela da licitira datumom završetka. Objasnila je da je postignut dogovor sa izvođačem i da treba aneksirati ugovor. Razlog za oprez, kazala je, bili su kratka građevinska sezona na sjeveru i nepristupačan teren: na tako zahtjevnom projektu i jedan problem može pomjeriti čitav raspored.

Godinu kasnije, upravo se o jednom takvom problemu najviše govorilo. Tri oraha na trasi dalekovoda Nedakusi–Bistrica postala su objašnjenje za novi zastoj, ali i povod za spor Ministarstva javnih radova i Opštine Bijelo Polje o tome ko je trebalo da ga riješi. Projekat je već imao dugu pauzu.

Radovi su obustavljeni 2021. godine zbog neovlašćenog probijanja ulaza u pećinu. Probijanje pećine je, navodno, dovelo do ekološke devastacije i uginuća velikog broja slijepih miševa.

„Sa izvođačem radova je postignut dogovor, ugovor će biti aneksiran, tako da ćemo nastaviti radove. Kao što znate, što se čitavog sjevera Crne Gore tiče građevinska sezona je veoma kratka, posebno imajući u vidu predjele koji su jako nepristupačni poput ovog. Međutim, jako brzo možemo očekivati nastavak radova. Ono što je važno raščistili smo sa izvođačem radove sve tako da ćemo jako brzo nastaviti“, kazala je tada Adžović.

Speleološki klub Pauk  prije četiri godine tvrdio je da su radovi ostavili  nepopravljive posljedice u pećini, klisuri i koritu Bistrice i pozvao tužilaštvo da ispita odgovornost učesnika u projektu. Agencija za zaštitu životne sredine tada je najavila da će stručni tim procijeniti stanje na terenu i predložiti mjere zaštite.

U oktobru prošle godine pojavila se mogućnost drugačijeg načina finansiranja preostalih radova. Kako su mediji tada objavili, bjelopoljski privrednik Hajriz Brčvak bio je spreman da uđe u projekat. Ministarstvo turizma odgovorilo je da očekuje formalnu inicijativu za javno-privatno partnerstvo, nakon čega bi moglo razmotriti pravni okvir i održivost predloga.

Početkom ljeta ove godine fokus se vratio na gradilište. Na trasi žičare, koja treba da poveže manastir Podvrh sa ulazom u pećinu, izvođeni su radovi na sedmom stubu, tehnički najzahtjevnijem dijelu trase. Iz resora na čijem je čelu Adžović u julu su objasnili da je za ispitivanje žičare potrebno obezbijediti struju, staviti u funkciju izgrađeni dalekovod Nedakusi-Bistrica i trafostanicu Bistrica, a potom obaviti tehnički pregled i pribaviti upotrebnu dozvolu. Vodosnabdijevanje, kao i uređenje ulaza i unutrašnjosti pećine, planirani su za narednu godinu. Put od Gubavča do Podvrha i Centar za posjetioce predstavljani su kao završeni djelovi projekta, ali bez ostale infrastrukture kompleks nije mogao početi da radi.

No, ubrzo su optimistične najave ustupile mjesto raspravi o dalekovodu. Adžović je na forumu u Bijelom Polju kazala da vlasnici tri stabla oraha ne dozvoljavaju raskres na parcelama kroz koje prolazi njegova trasa. Iz opštinske Direkcije za imovinu potom su saopštili da je eksproprijacija za dalekovod Nedakusi-Bistrica završena prije više od tri godine. Tvrdili su da je korisnik eksproprijacije bila država, a da je Opština pružila pomoć i završila svoj dio posla. Zatražili su da Ministarstvo, ukoliko smatra da je lokalna uprava propustila neku obavezu, pokaže dokument kojim joj je ta obaveza dodijeljena. Otvorili su i pitanje zašto već izgrađeni dalekovod godinama nije stavljen u funkciju.

Svoju verziju događaja iznio je i vlasnik parcele Murat Mekić. On je tvrdio da ne odbija sječu stabala, već traži obeštećenje za štetu za koju smatra da mu je pričinjena. Na sastancima održanim 16. septembra predstavnici Uprave za nekretnine saopštili su da su sporna stabla bila obuhvaćena ranije isplaćenom naknadom. Mekić je upućen da naknadu za štetu za koju smatra da je nastala van obuhvaćene trase traži sudskim putem.

Đalovića pećina nalazi se u istoimenoj klisuri, kroz koju protiče Bistrica, na teritoriji opštine Bijelo Polje. Mještani je znaju i kao Pećinu nad vražjim virovima: njen ulaz uzdiže se iznad prirodnih udubljenja u stijeni u kojima se zadržava voda.

Speleolozi istražuju klisuru i pećinu od 1987. godine. Do sada je ispitano oko 17,5 kilometara podzemnih prolaza na crnogorskoj teritoriji, dok se pretpostavlja da se pećinski sistem nastavlja ispod Pešterske visoravni. Procjene o još 200 kilometara kanala nijesu potvrđene istraživanjima. U poznatom dijelu pećine smjenjuju se hodnici, dvorane i složeni spletovi prolaza na različitim nivoima. Među njima su Kanal sa jezerima, Veliki lavirint i Veliki kanal. Zabilježeno je 15 stalnih jezera i između 20 i 30 onih koja se pojavljuju povremeno. U dvorani poznatoj kao Katedrala izdiže se monolit, stalagmit visok oko 18 metara. Pećina je bogata i drugim pećinskim ukrasima, različitim po obliku i boji.

Ideja da se taj podzemni prostor otvori za turiste godinama je bila i tema lokalnih političkih obećanja. Demokratska partija socijalista najavljivala je milionska ulaganja u njegovu valorizaciju, a Uprava javnih radova je u jesen 2019. saopštila da počinje izgradnja žičare iznad Đalovića klisure.

Đalovića pećina i Đalovića klisura često se pominju kao jedan lokalitet, ali pećina, čija turistička valorizacija traje godinama, nije u granicama Spomenika prirode Đalovića klisura. Klisura se prostire oko 7,5 kilometara duž zapadnog oboda Pešterske visoravni. Zaštitom je obuhvaćen približno tri kilometra dug dio toka Bistrice od njenog izvora, Glave Bistrice, do izlaza iz klisure. Gotovo cijelo zaštićeno područje, 98,7 odsto, u državnom je vlasništvu.

                                                                                Dragana ŠĆEPANOVIĆ

Država je obezbijedila deset miliona eura za rekonstrukciju puta od Kolašina do skijališta na Bjelasici, ali je početak radova blokiran sudskim sporom oko vlasništva nad zemljištem. Umjesto najavljene rekonstrukcije, iz lokalne uprave za predstojeću zimsku sezonu obećavaju još jednu obimniju sanaciju

Uprkos ranijim najavama iz Opštine Kolašin da bi procedure za izbor izvođača radova na rekonstrukciji puta od grada do skijališta „mogle biti pokrenute ove godine“, od toga neće biti ništa. Devet kilometara saobraćajnice će i tokom predstojeće zimske turističke sezone biti jedna od najslabijih karika kolašinske infrastrukture. Radovi kojima je put trebalo da bude rekonstruisan procijenjeni su na deset miliona eura. Država je obećala taj novac, ali je početak projekta za sada neizvjestan.

Radovi ne mogu početi dok se pred kolašinskim Osnovnim sudom ne okonča postupak koji se vodi između preduzeća u stečaju Ski-centar Bjelasica i Opštine Kolašin. Vlasnik većeg dijela saobraćajnice od Kolašina do skijališta je to preduzeće, a kako je lani saopštio njihov punomoćnik Nušo Kalač, tužba protiv Opštine podnesena je jer je „put faktički oduzet bez naknade, što je protivno Ustavu i zakonu“.

Potpredsjednik Opštine Vasilije Ivanović za Monitor kaže da se sporu pred Osnovnim sudom u Kolašinu za sada ne nazire kraj, ali da za ovu sezonu imaju rješenje. Iako ne može da kaže kada bi mogao biti raspisan tender za rekonstrukciju puta, najavljuje uskoro „obimniju sanaciju“.

„Saglasnost stečajnog upravnika Ski-centra Bjelasica za obimnu sanaciju smo dobili. Posvećeni smo tome da se svi radovi izvedu po najvišim standardima, što će omogućiti nesmetan rad ski-centra u predstojećoj sezoni i osigurati kvalitetnu uslugu za sve posjetioce. Dakle, proces sanacije biće odrađen kvalitetno i pravovremeno. Što se tiče rekonstrukcije, koja je najavljena i za koju je obezbijeđen novac iz državnog budžeta, ona, kako sada stvari stoje, zavisi od ishoda sudskog postupka koji je iniciran tužbom punomoćnika preduzeća u stečaju“, kazao je Ivanović.

Tužba kolašinskog preduzeća u stečaju uslijedila je nakon što je Vlada prošle godine, pred sam početak sezone, donijela odluku o hitnoj sanaciji, ali i najavila rekonstrukciju. Zimsko održavanje puta do sada je takođe finansirala država, iako u ugovoru o prodaji imovine Ski-centra Bjelasica iz 2007. godine piše da je obaveza održavanja na kupcu imovine stečajnog dužnika, odnosno vlasniku sadašnjeg Ski-centra Kolašin 1450.

Kako su lani saopštili iz Ski-centra Bjelasica u stečaju, zemljište koje je korišćeno za taj put obuhvata parcele ukupne površine 35.156 kvadratnih metara, u katastarskim opštinama Mušovića Rijeka i Drpe, koje su u njihovom vlasništvu. Kalač u tužbi navodi da je imovina tog preduzeća oduzeta bez naknade, zbog čega traže 210.000 eura „po osnovu faktičke eksproprijacije, odnosno faktičke deposedacije – izuzimanja zemlje iz posjeda vlasnika i dodjeljivanja nekom drugom na korišćenje – na nepokretnoj imovini“. Odnosno, na više parcela koje obuhvataju saobraćajnicu, a koje su, kako navodi, u vlasništvu preduzeća u stečaju.

„Pravni osnov našeg zahtjeva je jasan. Zakon o državnoj imovini propisuje da su putevi i prateći objekti dobro u opštoj upotrebi, kojim mogu raspolagati isključivo država i opštine, a ne privatna ili pravna lica. Naša imovina je faktički oduzeta bez naknade, što je protivno Ustavu i zakonu“, poručio je tada punomoćnik Ski-centra Bjelasica u stečaju.

Kalač tvrdi da Opština Kolašin i država, prilikom izuzimanja zemlje iz posjeda vlasnika i dodjeljivanja nekom drugom na korišćenje, „nijesu sprovele zakonom propisanu proceduru eksproprijacije“. Prema njegovim riječima, za faktički izuzeto zemljište DOO Ski-centar Bjelasica Kolašin takođe nije isplaćena protivnovčana naknada.

Odluku o hitnoj sanaciji puta od Kolašina do skijališta – privatnog Kolašin 1450 i državnog Kolašin 1600 – Vlada je lani donijela nakon što je to zatražilo Ministarstvo turizma, kako bi se „osigurali optimalni uslovi za predstojeću zimsku sezonu i u potpunosti iskoristili turistički kapaciteti dva skijališta na Bjelasici“. Ministarstvo turizma je inicijativom upozorilo da bi, ukoliko do toga ne bi došlo, redovno održavanje u zimskom periodu bilo onemogućeno zbog lošeg stanja puta, što bi direktno ugrozilo dostupnost skijališta. Podsjetili su da saobraćajnica od raskrsnice u Ulici Boška Rašovića u Kolašinu do kružnog toka kod planinskog centra Kolašin 1450 predstavlja ključnu saobraćajnicu koja povezuje gradsko jezgro sa skijalištima na Bjelasici.

Najavljena i za sada neizvjesna rekonstrukcija, kako je objašnjeno u Izvještaju o radu predsjednika Opštine Kolašin Petka Bakića, podrazumijeva da u trup puta budu ugrađene i kanalizacione cijevi od turističkih objekata do budućeg postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV). Pored puta biće i cijevi planiranog sistema za osnježavanje staza i vodosnabdijevanje turističkih kompleksa na Bjelasici. Postupak eksproprijacije privatne imovine nekoliko desetina vlasnika za taj projekat, prema nezvaničnim informacijama Monitora, u završnoj je fazi. Navodno je u kolašinskoj lokalnoj upravi završena i tehnička dokumentacija za rekonstrukciju saobraćajnice.

Pored toga što je taj put jedina veza Kolašina sa privatnim i državnim ski-centrom, tom saobraćajnicom će do grada, pa dalje ka Mateševu i auto-putu, prolaziti i vozila sa regionalnog puta Jezerine – Lubnice. Međutim, i pored više sanacija tokom minulih godina, vozače odmah po izlasku iz tunela Klisura još dočekuje kolovoz nalik na loše održavane seoske puteve.

Utisci sa tog puta uvijek su među najlošijima kada se govori o kolašinskoj ljetnjoj i zimskoj turističkoj sezoni. Zimi gužve i u snijegu blokirana vozila, ljeti rupe i manji odroni. Put su do sada koristili i devastirali mnogi. U ljeto 2019. godine, zbog kopanja trase cjevovoda male hidroelektrane (mHE), saobraćajnica prema Bjelasici značajno je oštećena, a investitoru je dugo trebalo da vrati put u prvobitno stanje. Da bi do toga došlo, bilo je potrebno više sastanaka predstavnika Ministarstva ekonomije, Opštine i firme Viridi Progressum, koja je gradila mHE. Iz kolašinskog Sekretarijata za urbanizam, komunalne poslove i saobraćaj nikada nijesu željeli da komentarišu stanje te važne veze grada sa planinom. Izgovor im je bio neriješen pravni status puta.

Saobraćajnicu su dodatno, tokom minulih nekoliko godina, devastirali i kamioni Euro-Asfalta, kompanije koja je probijala tunel Klisura ispod Bjelasice. Na desetine kamiona dnevno odvozilo je iskopani materijal od Jezerina do Luga u Kolašinu, gdje je zemlja deponovana. Ranije je put platio danak i eksploataciji šuma na tom području.

                                                                      Dragana ŠĆEPANOVIĆ