Povežite se sa nama

INTERVJU

Balkanski urbicid

Objavljeno prije

na

Ratovi i razaranja, pljačka i novokomponovani način života „u visokom stilu”, ostavili su traga na naše prostore. Kako izaći iz začaranog kruga rušenja i građenja „ljepšeg i starijeg”, mnogo toga može da kaže dr Milan Prodanović, redovni profesor Tehničkog fakulteta u Novom Sadu, urednik u više značajnih časopisa iz oblasti arhitekture i urbanizma. MONITOR: Ratovi 90-tih su varvarizovali mnoge segmente života. Jedan od najupečatljivijih vidova varvarizacije je i potpuno ili djelimično rušenje gradova, nepotrebno da bi se oni tek osvojili. Odakle takav „silazak u gradove”?
PRODANOVIĆ: Poodavno je u naučnoj literaturi zaživeo koncept “urbicid”. Pripisuje se okolnostima koje su karakterisale neke oblike minulog rata na Balkanu, a to je da se gradovi opkoljavaju, da im se namerno uskraćuje snabedavanje, voda i hrana… Ne volim ni da se prisećam scenarija i slika kojih smo se nagledali, ali eto potegli ste pitanje, ne ponovilo se! U biti „urbicid” je na Balkanu vezan za strategiju iz kulturološkog kič i šund nasleđa, iz okolnosti potisnutih suprotnosti u kulturi i narazrešenih dubokih kontradikcija urbano-ruralnih preplitanja i konfronatacija. Označava ispoljavanje potisnute a duboke mržnje prema gradu. Ustvari, mnogi to tumače kao pokušaje ubijanja civilnog društva kojega grad simbolizuje. Ne zaboravimo etimologiju i poreklo značenja “civil” i “civilizacija” od latinske reči „civitas” što znači grad.

MONITOR:Vukovar, Dubrovnik i Sarajevo su simboli uništavanja. Kasnije, rušene su i neke važne zgrade u bombardovanju 1999 kao „simboli” Miloševićevog režima… U svemu tome i pored „racionalnih” ciljeva ima i ritualnog „ubijanja duha mesta”?
PRODANOVIĆ: Već sam se osvrnuo na „urbicid” kao oblik ispoljavanja, između ostalog, i potisnutih emocija koje prerastaju u širu strategiju rata. Jedna druga karakteristika vezana je za ubijanje kulture vidljive u pejsažu, u simbolima, spomenicima kulture koji tu kulturu obeležavaju, i to uništenje spomenika “neprijateljske” grupe, „da se zatre”, nečija kultura da bi se ubila treba joj uništiti simbole. Ali uz to ide i slično ali obrnuto nasilno građenje novokomponovanih spomenika na brzinu, primeri su brojni, trebalo bi mnogo prostora da se i ta vrsta agresije građenja „starijeg i ljepšeg” objasni. A sve je utemeljeno u nemogućnosti ili odsustvu volje da se promeni sistem vednosti, da se reformišu institucije i intervcija iz republika bivše SFRJ. Tokom minulog rata manifestovani su namernim rušenjem spomenika “druge” (navodno neprijateljske) kulture kao simboličkog čina (rušenje islamskih bogomolja iz 16- tog veka Ferhadije u Banja Luci, Aladže u Foči, Mostarskog mosta). Pojam “kontra-nasleđe” nova je kovanica koja ilustruje praksu uočenu i na Balkanu, a kojom su mnoge međunarodne konvencije o poštovanju i čuvanju spomenika pri ratnim dejstvima gažene, dok su zavodi zaduženi da se brinu o spomenicima slali izveštaje o stanju “svojih” spomenika. Prožimanje rušenja i zaštite uz potku nacionalizma oslikala je karikaturu zaštite od strane državnih institucija partijskog jednoumlja (sa promenjenim predznakom od klasnog ka nacionalnom).

MONITOR: Odavno je skrenuta pažnja na važnost odnosa građevinskog objekta i okoline, zatečenog prirodnog okruženja ili kulturnog nasljedja. Kako Vama izgleda to što gradovi, bilo da se radi o srpskom Beogradu ili crnogorskoj Budvi, ne mare za to?
PRODANOVIĆ: To što kritički posmatramo odnos zgrade i okruženja najčešće je rezultat špekulantskog urbanizma. A dok se govori o investitorskom urbanizmu prećutkuje se da investitora ima najrazličitijih vrsta, pomenimo filantrope, dobrotovore, brojne građanske asocijacije i slično, ali i beskrupulozne profitere – izgrađena sredina o kojoj govorite je iz urbanizma uglavnom bez civilne kontrole.

MONITOR: Građevine „izrasline” na telima starih gradskih jezgara, spomenika kulture, često zaštićenih međunarodnim sertifikatima, pokazuju da nove elite ne haju za baštinu iako su im puna usta populističkih parola. Svi pričaju o „građevinskoj mafiji”, ali izgleda da u ovim našim krajevima nema sistemske borbe protiv nje?
PRODANOVIĆ: Već smo zaboravili period čitave najezde “nadogradnje”, iz perioda bezakonja kada je pretvaran, gde god je to bilo moguće, svaki tavan i krov u građevinsku parcelu. Ožiljci su brojni, ukazujem ponovo na odsutvo katarze, na urbicidnost dubokih motivacija i slično. Grad je pored fizičkog ispoljavanja i trajan proces, konzervacija kroz upotrebu je oblik reciklaže. Naravno, konzervacija kroz upotrebu kao najkontroverzniji i najzahtevniji vid zaštite oslanja se na izbegavanje napuštenosti ponovnom upotrebom spomeničkih objekata, uz sve opasnosti neodgovarajućih i po spomenik razarajućih aktivnosti i sadržaja. Ideja “partnerstva za urbanu sredinu” predviđa saradnju i “ortakluk” koji bi prevazilazio zavodsku birokratizovanost koja je sputavajuća za aktivnosti udruženja građana, a koji za funkciju zaštite potežu često efikasnije i kompetentnije inicijative. Značajan komercijalni interes u turističkom marketingu takođe se oslanja na lokalni pejsaž sa tradicionalnim izgledom i oslonac je prepoznatljivosti i identitetu regionalnog “imidža”. Pri tome “industrija nasleđa” uticajima tržišnih strujanja uključuje i “kulturnu potrošnju” predočavajući nove mogućnosti, ali i nove probleme kulturnog turizma, edukativnih ekskurzija, novih namena zgrada, naprimer napuštenih manastira koji postaju centrima za integraciju mladih i slično.

MONITOR: Nedavno je objavljen jedan Vaš tekst o „kulturi rada”. Tajkunizacija i privatizacija koje idu ruku pod ruku teško da će stvoriti neku novu kulturu rada, a bez nje, pokazujete, nismo samo mi ovdje u opasnosti već je i svijet shvatio da je u problemu. Zašto je to toliko važno?
PRODANOVIĆ: Nedavno smo na kongresu urbanista u Salcburgu sa brojnim konstatacijama, dijagnozma i vizijama, razradjivali temu “kako vratiti proizvodnju u gradove” uz naslovna predavanja koja su inicirala radionice profesora iz Njujorka i Hamburga, dakle iz Amerike i Evrope, sa naslovom “mimo od mita o post-industijskom gradu” sa porukom da demitologizuje globalizaciju koja se zahuktala elektronskim poslovanjem, satelitskom transmisijom podataka i slično. Činjenica je da se svet više nego ikada ranije otvorio slobodnijem cirkulisanju rada i kapitala uz opšte smanjivanje protekcionizama, tako da promene i udari na “kulturu rada” nikoga ne mimoilaze. Paradigma “kultura rada” doživljava nove obrte, pritisnuta pre svega krizom banaka i finansijskog tržišta, ali i za njih vezanih brojnih segmenata. Istovremeno u traženju odgovora na pitanja o modelu budućnosti gradova, a posebno transformacije urbaniteta, čije celovitije razumevanje ne može da mimiođe pitanja rada i proizvodnje, pozabavili su se mnogi značajni autori. U tom kontekstu, vredna su pomena zapažanja Ričarda Seneta, autora koji je kao uvodničar velikog skupa “Vreme Gradova” (Urban Age) održanog prošle jeseni u Istambulu, nama najbližem megagradu. Namera uvodnog izlaganja bila je da se ton skupa usmeri na pokušaj da se presipita mesto i karakter proizvodnje u savremenim gradovima. I to pre svega onima koji diljem planete doživljavaju svojevrsnu deindustrijalizaciju. Takvo tržište, veličano kao “efikasan mehanizam” za utvrdjivanje cena, distribuciju dobara i usluga, pokazalo se nemoćnim da obuhvati neekonomske aspekte kao što su pre svega kompleksni društveni odnosi, ali i brojna rastakanja urbane matrice.

Zelena arhitektura

MONITOR:”Zelena arhitektura” je odavno jedan stručno utemeljeni trend koji ide zajedno sa kampanjom protiv zagađivanja osnovnih izvora života i globalnog zagrevanja, održivim izvorima energije, planskom-gradjevinski i estetski osmišljenom gradnjom i stvaranjem uslova za urbanitet, kulturu rada. Da li bi to mogao biti deo ideje o „ekološkoj državi”?
PRODANOVIĆ: Budući ekološki grad, “ekopolis” bi se stvarao, popularno iskazano “sa prirodom, a ne protiv nje”. Ovakav proglas povlači brojne asocijacije i može da označi razvoj ” mekim” postupcima, u neagresivnom maniru, nenametljivo, prilgodjavajući se okolini, zatečenom stanju, prirodi, oblicima zatečene kulture i tradicije. Da je reč u bliskoj vezi sa društvenim značenjima ne treba zanemariti da je pojam “urbana ekologija” prvobitno primenjen 20-tih godina ovog veka u Čikagu, i da se odnosio na sociološka pitanja.
Ekološki proverene tehnologije su: mali zahtevi za energijom, nizak ili nikakav stepen zagadjenja,obnovljivi izvori sirovina i energije, rešenja funkcionalna za sva vremena (tzv. bezvremenski načini), kreativna, zanatsko-umetnička proizvidnja, niski stepen specijalizacije proizvodnje, oslanjanje na lokalno zajedništvo, ruralni karakter proizvodnje, integracija s prirodom, male autonomne proizvodne jedinice, demokratsko upravljanje (samoupravljanje), tehnička ograničenja postavljena od prirode, kriterijum kvaliteta značajno vrednovan, rad obavljan prvenstveno iz zadovoljstva… Zato je neophodno uzeti u obzir i šire društvene vrednosti – etička pravila, korigujući ona koja su u konfliktu sa ekološkim zahtevima. Sadašnji izraz sistema vrednosti liberalnih razvijenih društava uz individualizam koji veliča vrednosti slobode i ličnog izbora razvijenih društava realizovan je kroz stilove življenja i oblike potrošnje koji proizvode i ekološki destruktivan urbani izraz. Očigledno je neophodno koncepte i ideje urbanizma oformiti kroz ravnotežu ljudskih želja i njihovih ekoloških efekata.

Nastasja RADOVIĆ

Komentari

nastavi čitati

INTERVJU

NASTAVAK KADROVANJA U RESORU VESNE BRATIĆ – SLUČAJ RADE VIŠNJIĆ: Greška koja nije slučajna

Objavljeno prije

na

Objavio:

Ministarka  Bratić  očito ne smatra  da je veličanje četništva i  ratnih zločinaca ikkava  smetnja  za obavljanje rukovodećih finkcija u školstvu

 

Slučaj Rade Višnjić, nesuđene v.d. direktorice Osnovne škole (OŠ) „Jugoslavija” u Baru, u žižu javnosti vratio je Ministarstvo prosvjete, nauke, kulture i sporta (MPNKS) na čijem je čelu Vesna Bratić. Kao diplomirana učiteljica, Rada Višnjić je za v. d. direktoricu imenovana na period od šest mjeseci, počev od 12. jula.  Razriješena je samo osam dana kasnije.

Na imenovanje Višnjićeve javnost je burno reagovala. Protiv nje je u januaru 2020. godine pokrenut disciplinski postupak, nakon što je učenicima na času zadala da crtaju trobojku, u vrijeme snažne politizcije upotreba zastava. Tada je dobila uslovni prestatak radnog odnosa. U jesen iste godine, preko Vajber grupe pozvala je učenike na moleban u Hram Svetog Jovana Vladimira u Baru. Uslijedio je definitivan otkaz.

Višnjićeva je na svom Fejsbuk profilu objavila i odu Ratku Mladiću, bivšem komandantu Vojske Republike Srpske, u Hagu doživotno osuđenom ratnom zločincu. U prilog tvrdnji da hvalospjevi Mladiću nijesu smetnja već više preporuka kod ministarke Bratić ide i činjenica da je za novog direktora Doma učenika u Beranama nedavno imenovan Goran Kiković. On je otvoreni podržavalac četničkog pokreta, a aktivno je učestvovao u predlaganju imenovanja ulice u Beranama po Mladiću.

Vesna Bratić je prije par mjeseci Bojanu Đačić, takođe učiteljicu, ideološki blisku koleginici iz Bara, postavila za v.d. direktoricu Osnovne škole (OŠ) „Ristan Pavlović” u Pljevljima. Đačićeva je smijenjena nakon dva dana, jer su njena fotografija, na kojoj na glavi nosi šajkaču sa kokardom, i tekstovi šovinističkog sadržaja, osvanuli na Instagramu. I izazvali snažnu osudu građana.

Ni tada, baš kao ni u slučaju Višnjić, ministarka Bratić se nije ogradila od stavova   izabranica. Đačićeva je smijenjena u tišini, bez izjašnjenja MPNKS-a. Višnjićeva je prošla gore. U pokušaju da se zaštiti, Vesna Bratić je u saopštenju u kom navodi da je promijenila mišljenje o njenom imenovanju, kazala da je do toga došlo nakon što su iz MPNKS-a imali uvid u  privatne materijale opscene prirode profesorice Višnjić – aludirajući na nage fotografije koje su kružile društvenim mrežama, a na kojima je navodno ona. To je i vrhunac opscenosti ministarke Bratić – što su joj pri kadriranju „opscene fotografije” veći problem od podrške Mladiću. I zloupotreba privatnosti pri raskidanju radnog odnosa. Zbog toga su ministarku kritikovali iz Centra za građansko obrazovanje (CGO), skupštinskog Odbora za ravnopravnost, Centra za ženska prava (CŽP), kao i pojedinih političkih partija.

Vesna Bratić je, objašnjavajući odluku o razrješenju Rade Višnjić, nenamjerno otkrila i da u MPNKS-u ne obavljaju nikakve provjere kandidata. „Sva priča o depolitizaciji državnog aparata pala je u vodu sramnim postupkom Vesne Bratić, iza kojeg nesporno stoje partije vladajuće većine. Umjesto da oslobode škole političkog uticaja i da razbiju ćelije za kupovinu glasova, što je nasljeđe koje je ostavio DPS sa svojim koalicionim partnerima, oni su se odlučili da te mehanizme preuzmu. Umjesto partijskih direktora i zamjenika – dobili smo partijske direktore i zamjenike”, konstatuje u svojoj objavi na Fejsbuku dugogodišnji aktivista nevladinog sektora Vuk Maraš.

Ministarka tvrdi da su novoizabrani vršioci dužnosti direktora osnovnih i srednjih škola birani nepartijski. Nije tako, narvano. Monitorovi upućeni izvori tvrde da je Radu  Višnjić imenovala na predlog Socijalističke narodne partije (SNP). Brojni slučajevi upotpunjuju sliku o krugovima iz kojih dolaze kadrovi u kulturi i prosvjeti. Monitor redovno piše o tome.

Andrea JELIĆ
Pročitajte više u ptampanom izdanju Monitora od 23. jula ili na www.novinarnica.net

 

Komentari

nastavi čitati

INTERVJU

ŠERBO RASTODER, ISTORIČAR: Treba nam istina   

Objavljeno prije

na

Objavio:

Na Rezoluciju  o Srebrenici u crnogorskom političkom kontekstu  su se upecali zagovornici zla koji su se sakrivali iza „naroda“ kako bi osporili zlo. Sreća je da su ubjedljivo poraženi na način koji Crnu Goru vraća na stazu kakve – takve normalnosti i civilizacijske vrijednosti što je sa simpatijama prihvaćeno u regionu i svijetu

 

MONITOR: Usvajanje Rezolucije o Srebrenici i sporenja oko nje?

RASTODER:  Srebrenica je postala prepoznatljiva tačka topografije zla u Evropi. To je ,,zasluga” onih koji su počinili genocid ali i međunarodnog  suda  koji je pravno verifikovao tu činjenicu u dokaznom postupku koji je trajao više godina i u kojem je priloženo nekoliko hiljada dokaza (snimaka zločina, iskaza svjedoka, naredbi viših organa vojnih formacija, iskaza  aktera). Neki od počinilaca genocida (Nikolić, Krstić, Erdemović i drugi) priznali su zločin i iskazali kajanje, a neki od njihovih sljedbenika evo to odbijaju da urade. Zašto bi to bilo važno? Ne zbog toga što se mogu promijeniti činjenice vezane za genocid, već zbog nastojanja da se one politički relativizuju i na taj način odgovornost sa pojedinaca (koji su uglavnom priznali) socijalizuje na čitav narod.  To je nepošteno i neljudski prema narodu zato što je individualizacija krivice bio primarni cilj suda. To se radi ne zbog toga što ,,nije bilo” nego zbog odbrane,,ideologije zločina”. Postoji opravdan strah, da će se kad-tad postaviti pitanje o prirodi tvorevine, čiji je predsjednik, vrhovni komandant, predjednik skupštine, vlade itd. osuđen za genocid. Takva tvorevina  može biti samo ,,genocidna”, proizvod najvećeg  zločina u Evropi nakon Drugog svjetskog rata.

Sud u Hagu nije, kao nijedan sud, idealan. Ali u odnosu na onaj u Ninbergu, sud u Hagu je najmanje nekoliko desetina puta uređenija, sređenija i organizovanija institucija. Kako u primjeni prava tako i u dokaznom postupku. Ali tvrditi za sud u Ninbergu da je bio ,,antinjemački“ zato što  je primarno sudio nacistima je jednako stupidno i moguće samo ako ste pobornik nacizma.

Rezolucije o Srebrenici nemaju nikakav značaj za  činjenicu kvalifikovanu kao ,,genocid“ oni  su politička potreba društva da se odredi ,,na kojoj je strani”. U crnogorskom  kontekstu ovo je bio politički mamac na koji su se upecali zagovornici zla koji su se sakrivali iza „naroda” kako bi osporili zlo. Sreća je  da su ubjedljivo poraženi na način koji Crnu Goru vraća na stazu kakve takve normalnosti i civilizacijske vrijednosti, što je sa simpatijama prihvaćeno u regionu i svijetu.

MONITOR: Minuo je još jedan 13. jul. Kako tumačite sve glasnije revizionističke stavove o ulozi četnika u II svjetskom ratu?

RASTODER: Ne postoji ,,revizionizam u istoriji”. Ne može  se promijeniti ,,ono što je bilo”, mijenja se  samo mišljenje  o ,,onom što je bilo”. Tu se ne radi o istorijskom nego o ideološkom revizionizmu. Miješanjem ova dva posve različita pojma omalovažava se istorijska nauka, koja ima precizno definisane obrasce po  kojima dozvoljava naučno legitimne ,,promjene”. Nije svako mišljenje o prošlosti  istorija, niti je isto pričati o istoriji i istorijskoj nauci. Promjena mišljenja o četničkom  pokretu je ideološko konstruisanje novog narativa koje ne počiva na novootkrivenim činjenicama već na diskvalifikaciji postojećih. To može postati naučno prihvatljiv narativ o prošlosti tek kada se novim  dokazima (istorijskim izvorima) dokažu učešća četnika u bitkama sa okupatorom, njihova saradnja sa antifašistima. Treba i dokazati da su glavni programski dokumenti, poput onog Homogena Srbija i mnogi slični,  falsifikati, te zašto su četnike, ako su bili antifašisti, ostavili  saveznici. Sve u svemu, nema revizije istorije, proizvodi se samo idološki i vrijednosni haos.

Predrag NIKOLIĆ
Pročitajte više u ptampanom izdanju Monitora od 23. jula ili na www.novinarnica.net

 

Komentari

nastavi čitati

INTERVJU

BUDIMIR MUGOŠA, FARMER I BIVŠI MINISTAR POLJOPRIVREDE: To što imamo brzo će nestati

Objavljeno prije

na

Objavio:

Prethodna vlast osudila je crnogorsku poljoprivredu na smrt, a aktuelni ministar poljoprivrede, gospodin Stijović, formirao je streljački vod

 

MONITOR: Jedan ste od učesnika protesta poljoprivrednika. Ministar Aleksandar Stijović kaže „pitanje je ko su ti ljudi i koje su im namjere“. Evo prilike da razjasnite tu „dilemu“.

MUGOŠA: Bezprimjerno je takvo ponašanje ministra prema ljudima od čijeg rada živi i zbog kojih postoji. Ako ministar ne zna ko su 70 najvećih farmera u Crnoj Gori koji imaju farme od 50 do 200 grla, onda smo svi u velikom problemu. Ovi ljudi su prije svega dobri domaćini, pripadnici svih vjera, nacija i partija, koji imaju dovoljno građanske svijesti, hrabrosti i odgovornosti da iznesu stavove i brane svoje i državne interese. To su ljudi koji su spremni na danonoćan rad da bi obezbijedili sebi i svojim porodicama egzistenciju a građanima kvalitetnu hranu.

Ako bismo govorili brojkama: to su vlasnici nekoliko hiljada najkvalitetnijih muznih grla u Crnoj Gori koji proizvode više od 50 odsto mlijeka koje se predaje mljekarama. Da je izašao jedan čovjek da protestuje trebao je biti uvažen  i primljen na razgovor. Nijesmo mi bravi da nas neko sa prozora prebrojava.

Nas povezuje domaćinsko razmišljanje i zajednički problem. Tražimo od države pomoć da preživimo ovu tešku situaciju a da onda sa institucijama pokušamo naći bolji model agrarne politike. Mi na to imamo pravo a država obavezu. Ne postoji niti jedan zakonski osnov da nam se ne izađe u susret, postoji samo nedostatak volje, znanja i razumijevanja. Bahato ponašanje ministra, njegovih saradnika i premijera su dodatno zakomplikovali situaciju, pa su naši zahtjevi sada radikalizovani i tražimo ostavku ministra Stijovića.

MONITOR: Ministar kaže da ne mogu ispuniti vaše zahtjeve pošto za to treba previše novca. Šta dalje? 

MUGOŠA: Kada nešto nećete onda je lako naći razloge. Poljoprivreda je izuzeta iz Zakona o kontroli državne pomoći što znači da država može pomoći a da pri tome ne krši niti jedan zakon ili međunarodni sporazum (STO, CEFTA). Sve evropske države su pomogle svojim poljoprivrednicima, osim naša.

Mi smo u martu tražili pomoć od pet euro centi po litru i na te naše zahtjeve ministar nije odgovorio, iako su naše kalkulacije govorile da je za to potrebno oko 1,5 miliona. Na posljednjem protestu mi smo preformulisali naše zahtjeve ali je suština ostala ista.

Dobrom argumentacijom na Vladi ta sredstva bi bila obezbijeđena kao što su data mnogim drugim djelatnostima u iznosu od preko 160 miliona. Za nas nema dva miliona iako smo strateška privredna grana.

MONITOR: Zašto u resornom Ministarstvu nemaju sluha za vaše probleme? 

MUGOŠA: Ministar ne zna, a nema ko da mu objasni, kako stvari stoje u ovom sektoru. Kako se, recimo,  kalkuliše cijena mlijeka: troškovi hrane su 65 odsto a onda dolaze troškovi energije, sredstava za higijenu, amortizacija, oprema stada, sitni alat , veterinarske usluge i , konačno, radna snaga.

Ministar neznaveno izvodi računicu da krava svaki dan daje dvadeset litara mlijeka i ispade sve sjajno. Naravno to nije tako. U periodu „pika laktacije“ lako je poslovati sa dobitkom ali što raditi kada se krava ne muze, a to je 50 do 70 dana u godini. Krava za života u dobrim uslovima da 20.000 litara mlijeka. Njena vrijednost na početku je preko 2.000 a na kraju vijeka 500 eura, pod uslovom da ne ugine i da je debela. Kada ovu razliku podijelimo na prinos mlijeka, pokazuje se da u cijenu koštanja mlijeka amortizacija stada učestvuje sa 7,5 centi po litru. A gdje je sve ostalo?

Svakoga ko hoće da se bavi poljoprivredom treba držati kao malo vode na dlanu. To je EU prepoznala i izdvaja polovinu budžeta za poljoprivredu i ruralni razvoj. Ta informacija još nije stigla do naših vlasti.

Zoran RADULOVIĆ
Pročitajte više u ptampanom izdanju Monitora od 23. jula ili na www.novinarnica.net

 

Komentari

nastavi čitati

Izdvajamo