Moderni ratovi uključuju svakoga, ali se privatni i društveni život ne mogu svesti samo na ratnu priču. U zatišju, ili u mjestima gdje nema ratnih operacija, vlast i stanovništvo teže da život učine normalnim. Čezne se za rutinom. Tako je bilo i u Crnoj Gori u Drugom svjetskom ratu. Kada je početkom 1942. italijanski okupator s kolaborantima (četnicima i zelenašima) pokrenuo ofanzivu protiv partizana, istovremeno je pokušao da organizuje miran život za dio stanovništva naklonjen okupaciji.
Vojno Guvernerstvo, kao vrhovni organ okupacione vlasti, na čelu s Pircijem Birolijem, je postavljalo, premještalo i otpuštalo činovnike. To je bilo moćno oruđe okupacione vlasti, s obzirom na to da je broj činovnika u Crnoj Gori bio značajan i da je to bila jedina profesija koja je omogućavala ugodan život. Kako bi sačuvali svoje položaje u državnoj administraciji, prosvjeti i zdravstvu, mnogi su prihvatili okupaciju. S obzirom na to da je činovništvo bilo skoncentrisano u gradovima, oni su postali uporište okupatorske vlasti. Cetinje je, kao administrativni centar, bilo puno činovnika lojalnih okupacionoj vlasti. Birokratija se pod okupacionom vlašću namnožila. Pri Guvernerstvu su stvorene brojne Direkcije, koje su u gradovima imale ispostave. Samo za regulisanje tržišta okupator je osnovao brojne institucije: Bankarski inspektorat, Komisiju za snabdijevanje i cijene, Ured za zamjenu novca i valuta, Komisiju za valutarne prekršaje.
Postavljenja i imenovanja, od poslužitelja u školama i bolnicama, preko poreskih službenika, do predsjednika opština, bila su u rukama okupatora. U septembru 1942. godine, na primjer, odlukom okupacione vlasti postavljeni su: Prelević Mijuško za činovnika Tehničkog odjeljenja u Nikšiću, Jovanović Milan za preglednika Finansijske kontrole u Podgorici, Dragović Mirko, profesor cetinjske gimnazije na rad u Sekciji za arheologiju pri V Direkciji Guvernerstva. Ličnim ukazom Birolija u februaru 1943. godine postavljeni su: dr Klisić Jovan, načelnik Odjeljenja za socijalnu politiku i narodno zdravlje u penziji, za honorarnog ljekara-hirurga u bolnici Danilo I, Filipović Batrić za privremenog vjeroučitelja u osnovnoj školi u Podgorici, a Drašković M. Božo za činovnika u Šavniku pri poreskoj upravi. Predsjednik opštine Cetinje pod italijanskom okupacijom bio je vojvoda Ivo Radonjić.
Činovnici lojalni italijanskoj okupacionoj vlasti imali su, za ratne uslove, pristojan život, pa čak i podršku okupatorske vlasti u ličnom životu. Tako je Vasu Jablanu, činovniku Direkcije pošta na Cetinju, u okupacionim novinama čestitano sklapanje braka sa Milicom Radulović. To se desilo 9. aprila 1942. godine, dok je bijesnio rat. Rat je na bračne odnose uticao i negativno. Brak je bio i tema za novine, a prijetnja odricanjem preko novina stvarna. Vaso Radonjić sa Cetinja 20. juna 1942. godine u Glasu Crnogorca objavljuje: „Moja žena Anđelija napustila me je mjeseca maja 1941. godine i otišla sa partizanima u šumu. Nakon mojih nekoliko poziva nije se htjela vratiti, te se iste preko javnosti odričem, a za njeno eventualno zaduženje ne odgovaram". Slične muke je imao Nikola Š. Kokolj, kafedžija iz Nikšića, koji je 8. juna 1942. godine pozvao odbjeglu ženu Anđu da se u roku od dva dana vrati na produženje bračnog života. U protivnom, ne priznaje je za ženu i ne odgovara za njene dugove.
Okupacione i kolaborantske vlasti su pokušavale da ožive privredni i kulturni život. U martu 1942. obezbijedili su skoro 336 tona raznog sjemena za pomoć crnogorskim poljoprivrednicima u proljećnoj sjetvi. Preuzeli su mjere za osiguranje komunikacija i podizanje privredne aktivnosti. Na tome su se angažovale u kolaboracionističke snage. Njihov Glas Crnogorca je promovisao staru patriotsku priču o privrednim sposobnostima Crne Gore. U jednom članku se navodi: „Pogrešno je mišljenje da je Crna Gora prirodno pasivna. Iako su njene sadašnje mogućnosti vrlo skromne, ona ipak ima uslova da se, samo ako bude smišljenog rada i dobre volje privredno razvije i postane aktivna". U daljem dijelu teksta se saopštava kako je Crna Gora bogata rudom i šumama, i da se nedostatak obradivog zemljišta može dobiti isušenjem Skadarskog jezera.
Zaživjelo je i tržište, pa je u Glasu Crnogorca otvoren prostor za oglase. Trgovac Đorđe M. Biberdžić iz Nikšića, pred ljetnju žetvu, u maju 1942. godine obavještava trgovce u Crnoj Gori da je dobio izuzetno kvalitetne italijanske kose i bruseve. Vido I. Jovićević je u septembru 1942. godine na Balšića pazaru na Cetinju, u knjižari Tokić, otvorio kancelariju za prevode na italijanski jezik. Fabrika Mario Berseli je otvorila predstavništvo na Cetinju. Bavila se veletrgovinom, izvozom i uvozom hrane, odjeće, vina i likera, i bila je predstavnik Sartijevih pekara iz Bolonje. U januaru 1943. godine puštene su u promet nove cigarete Lovćen. Reklamirane su kao brend Fabrike duvana u Podgorici, koja je 1942. godine modernizovana. U Nikšiću je u februaru 1943. godine u Staroj varoši otvorena hemijska čistiona za muške i ženske šešire.
Rat je uticao na, prije svega, snabdijevanje životnim namirnicama sa sela. Pijace su imale lošu ponudu. Namirnice su bile skupe, a činovničke plate, i pored italijanskih mjera da se poprave i budu redovne, nijesu omogućavale plaćanje svih potrepština.
Radilo je pozorište Zetski dom. Gogoljeva komedija Ženidba, u režiji V. Ščućkina prikazana je 26. aprila 1942. Predstava Zvonar Bogorodičine crkve prikazana je 2. maja. Od kraja juna 1943. godine radilo je i pozorište u gradskom parku na Cetinju. U programu su bile bioskopske projekcije, koncerti orkestra Radio Cetinja, predstave Dječjeg pozorišta, dok je bar u parku bio rezervisan za članove oficirskog doma Savoja i njihove porodice.
Radio Cetinje je tri puta dnevno emitovao program. Svakog dana je emitovan dnevnik na italijanskom i srpskohrvatskom jeziku. Petkom je emitovana radio-komedija, a subotom i nedjeljom emisije za djecu i učenike. Muzički program se emitovao tri puta dnevno, a nedjeljom su iz Rima emitovane sportske vijesti.
U martu 1943. formirano je društvo Dante Aligieri čiji je cilj bio kulturna razmjena između Crne Gore i Italije. Sjedište društva je bilo na Cetinju, i organizovalo je besplatne kurseve italijanskog za početnike, ali i za one koji su željeli da usavršavaju italijansku kulturu, istoriju i jezik. Predavači su bili dr De Paolis, dr Kosard i prof. Lavozi. Društvo je u aprilu 1943. otvorilo Italijansku biblioteku. Krajem aprila na Cetinju je štampan prvi broj italijansko-crnogorske kulturne revije Durmitor.
Uvođenje italijanskog jezika u administraciju, školstvo i kulturni život bila je romanizatorska politika italijanskog okupatora. Istovremeno promovisan je fašizam, dok je doprinos crnogorskih kolaboranata bila nacionalistička ideologija (čije je obilježje bila bjelaško-zelenaška saradnja) uz blagoslov crkve. Antikomunizam, antidemokratija i antisemitizam bili su izraženi u upravi, institucijama i javnim manifestacijama.
(Nastavlja se)
Dragutin PAPOVIĆ
